Geerten Waling schreef afgelopen weekend in zijn column in de Volkskrant dat we ons niet zo moesten aanstellen over nepnieuws. Door wetgeving hiertegen zou de vrijheid van meningsuiting in gevaar komen. En Nederland zou bovendien nauwelijks last hebben van nepnieuws.

 

Op maandagavond werd die laatste bewering flink gelogenstraft. Rudy Bouma van Nieuwsuur ontmaskerde een nepnieuwsverspreider die zich voordeed als de broer van een MH17-slachtoffer. Twee onderzoeksjournalisten van de Volkskrant,  en Robert van der Noordaa, deden parallel onderzoek en schreven hierover vandaag een verhaal. Gordon Nelson maakte reclame voor GeenPeil en beweerde doodleuk dat de Volkskrant reclame zou maken voor het associatieverdrag met Oekraïne, over de rug van zijn (dus niet bestaande) dode broer. Wierd Duk en GeenStijl namen gretig dit nepnieuws over, omdat dit paste in hun pro-Poetinframe. Maar Nelson bleek dus een gevaarlijke fantast te zijn, die mogelijk zelfs werd betaald om zijn nepnieuws te verspreiden:

Nelson beweerde in zijn tweets dat hij werd betaald om zich voor te doen als nabestaande. ‘Vanaf volgende week zelfs €450. Lekker man’, twittert hij in mei 2016. Aanvankelijk houdt hij dit telefonisch vol tegenover Nieuwsuur, later zwakt hij die bewering af. Nelson heeft nooit willen zeggen door wie hij betaald zou zijn.

Met de vrijheid van meningsuiting alleen heeft nepnieuws dus niet te maken. Het gaat ook om staatsveiligheid. Nepnieuws is dus een onderwerp dat ook onze nationale overheid aangaat, Brussel, de NAVO, de geheime diensten in het Westen, waaronder de AIVD.

De NAVO is gelukkig niet in oorlog met Rusland, maar we zijn inmiddels wel in een Koude Oorlog 2.0. beland. Rusland probeert zijn hegemonie in Oost-Europa en Centraal-Azië te herstellen en weer invloed te krijgen in het Midden-Oosten en andere delen van de wereld, en hiervoor is de verspreiding van nepnieuws een belangrijk wapen. Wat Rusland vooral wil is verwarring zaaien. Verwarring over het Westerse narratief, dat wij vrijheid en democratie brengen. Dat wij de mensenrechten respecteren. Dat wij voor beschaving en vooruitgang staan.

Populistische partijen (PVV, FvD, UKIP, Front National, Alternative für Deutschland) en journalisten (Wierd Duk, Joost Niemöller, Bart Nijman enzovoort) laten zich voor het karretje van het Kremlin spannen en zijn de nieuwe ‘nuttige idioten’. Hun angst voor vluchtelingen en voor meer Europa wordt door Moskou gevoed. Omdat ze bevooroordeeld zijn geloven ze ook sneller nepnieuws. Hierdoor ontstaat er meer wantrouwen in onze instituties. Met als gevolg dat onze democratische rechtsstaat kwetsbaarder wordt.

In 2015 promoveerde Bastiaan Rijpkema op het proefschrift Weerbare democratie. Volgende week komt het vervolgboek uit, een bundel over de kwetsbare staat van de democratie in Oost-Europa. Om onze democratieën weerbaar te houden moeten we soms naar middelen grijpen die – op het eerste gezicht – niet zo liberaal zijn. Maatregelen die door Duitsland en Frankrijk zijn genomen om nepnieuws tegen te gaan zijn juist bedoeld om onze open, vrije samenleving te beschermen. Natuurlijk moeten zulke maatregelen telkens opnieuw kritisch tegen het licht worden gehouden, om echte censuur te voorkomen. Maar principieel gezien is het nemen van maatregelen om nepnieuws tegen te gaan niet verkeerd.

 

Afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons

 

Update 11:00 uur

Via twitter werd mij meegedeeld door Paul Klaasse dat er minimaal twee belangrijke sleutelfiguren zijn die een belangrijke rol spelen bij het verspreiden van nepnieuws: Chris Roman en Jack Marsman. Chris Roman van het Youtube-kanaal EuroRus TV heeft contacten met Natalia Vorontsova, een van de nep-Oekraïners van Harry van Bommel. Ook is Roman een goede bekende van Joost Niemöller. Jack Marsman (@JackMarsman) is een rechts-radicale activist. Hij doet de Russische vertalingen voor Joost Niemöller en heeft de contacten met Russische staatstelevisie en de propagandazenders RT en Sputnik voor de interviews en dergelijke.