De Kiesraad bevestigde het vanmorgen: er komt een referendum over het EU-associatieverdrag met Oekraine. Tijd dus voor ieder van ons om zich te bezinnen op de vraag hoe te stemmen. Hierbij alvast mijn stemverklaring.

Ik ben euroscepticus. Altijd geweest ook. En principieel voorstander van referenda. De gevoerde campagne ter verkrijging van een referendum was bovendien knap gespeeld door de voorstanders: volop social media mobiliserend, de gevestigde mediaorde net zo lang tartend tot ze er wel aandacht aan moesten besteden – de campagne daarmee nog meer momentum gevend. Knap was ook hoe ze tot het laatst de spanning erin hielden. Dat ze na het sluitend van de deadline “opeens” nog een doos met 150.000 extra stemmen vonden, was wat dat betreft erg vermakelijk. En laten we eerlijk zijn: een opiniesite als deze leeft van het debat, en als dit referendum ergens goed voor is, dan is het wel voor meer debat.

Op zich heb ik dus voldoende redenen om blij te zijn met het doorgaan van een raadplegend referendum over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraine. Maar volgt daar ook uit dat ik ‘dus’ de organisatoren ga volgen in hun stemadvies? Nee, dat niet. Niet in de laatste plaats omdat het me helemaal niet duidelijk is wat die organisatoren nu precies willen met dit referendum. Ik vroeg op Twitter om uitleg waar het referendum precies over zou gaan. Ik kreeg allerlei antwoorden die gemeen hadden dat ze niets te maken hadden met de formele aanleiding voor de campagne, namelijk eerdergenoemd associatieverdrag. Het zou in werkelijkheid gaan over Oekraiens EU-lidmaatschap, over het Eastern Partnership tussen EU en een groep Kaukasuslanden, over het EU-beleid inzake Rusland, ja zelfs over de mogelijkheid van een Derde Wereldoorlog (?!?). Verder meldde een van de organisatoren dat het wat hem betreft vooral een campagne voor referenda was.

Ik vroeg op Twitter om uitleg waar het referendum precies over zou gaan. Ik kreeg allerlei antwoorden die gemeen hadden dat ze niets te maken hadden met het associatieverdrag.

Onzinnig

Dat laatste lijkt me onzinnig, want dit referendum komt er omdat de wet dat al toestaat. We gaan neem ik aan geen 30 miljoen euro belastinggeld neertellen alleen maar om het punt te maken dat we voortaan referenda kunnen houden? Ook de andere hiervoor genoemde interpretaties zijn weinig steekhoudend. Een associatieverdrag gaat niet over toetreding, die valt dus sowieso af. Oekraiense toetreding tot de EU was in bepaalde Brusselse kringen misschien even modieus in 2013, maar inmiddels is het idee alweer in de alleronderste la verdwenen – met het label ‘niet meer eruit halen’. Oekraine gaat geen EU-lid worden, nu niet en in de toekomst ook niet. Daar kan het referendum dus niet over gaan.

Het Eastern Partnership bestaat al sinds 2009 en is bovendien een platform en geen zelfstandig verdrag. Lijkt me niet echt zinvol om daarover te gaan stemmen – nou ja, hooguit of we blij zijn met hoe het nu werkt, maar daar zijn referenda niet voor bedoeld. Het EU-beleid inzake Rusland staat evenmin op het stembiljet. Als dat wel zo was, zou ik overigens voor stemmen en in de kantlijn erbij schrijven dat de aanpak van Poetin en co wat mij betreft nog wel wat steviger mag. Het Derde Wereldoorlog argument zal wel als grap bedoeld zijn. Ik kan het in ieder geval niet serieus nemen.

Blijven over twee mogelijke interpretaties die wat mij betreft wel steekhoudend zijn. De een is de letterlijke: dit referendum gaat over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraine, punt. De ander is de politieke wezensvraag: vinden wij dat er uberhaupt zoiets moet zijn als een Europees samenwerkingsverband dat dit soort verdragen kan sluiten? De EU zelf kunnen we niet wegstemmen maar we kunnen wel besluiten dat wij er niets meer mee te maken willen hebben. In dat geval zou de vraag dus identiek moeten zijn aan die van het Britse referendum: erin of eruit? Met beide interpretaties zou ik kunnen leven. In beide gevallen zou ik voor stemmen.

Blijven over twee mogelijke interpretaties die wat mij betreft wel steekhoudend zijn. De een is de letterlijke: dit referendum gaat over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraine. De ander is de politieke wezensvraag: vinden wij dat er uberhaupt zoiets als een EU moet zijn, een Europees samenwerkingsverband dat dit soort verdragen kan afsluiten?

Letterlijk

Allereerst de letterlijke variant. Dan moeten we ons gaan verdiepen in de doelstellingen van associatieverdragen en in de inhoud van dit verdrag. Da’s op zich een nuttige exercitie. De EU sluit voortdurend van dit soort verdragen – met heel de voormalige Sovjet Unie en Noord-Afrika, het halve Midden-Oosten, ja zelfs met delen van Centraal en Zuid-Amerika. Eens een keertje zo’n verdrag tegen het licht houden, bestuderen hoe het onderhandelingsproces werkt, zien wat voor kosten en baten er aan verbonden zijn: het is allemaal de moeite waard (al is het voor een referendum wel een erg… klein onderwerp).

Inhoudelijk is dit verdrag, zoals elk verdrag, een mengeling van prima, neutrale en verwerpelijke elementen. Persoonlijk vind ik de economische en politieke voordelen doorslaggevend. Het vrijhandelsaspect zal zowel hier als daar tot extra groei en werkgelegenheid leiden – niet noodzakelijk veel, maar wel genoeg om het verdrag te rechtvaardigen. De introductie van westerse standaarden, zowel op politiek als economisch gebied, kan de situatie voor de Oekraiense bevolking alleen maar verbeteren. En hoe beter het daar is, des te minder zullen ze geneigd zijn de wijk te nemen naar hier. Wat dat betreft vind ik het het vrij reizen aspect van het verdrag minder aantrekkelijk, maar de gevolgen daarvan blijven vooralsnog beperkt. Er zal nog steeds een visumplicht zijn, het aantal instromers wordt bovendien aan nadere regels gebonden. Van onmiddellijk neerhalen van de grenzen is dus geen sprake (daar in ieder geval niet…). De in het verdrag genoemde “geleidelijke convergentie van het veiligheidsbeleid” lijkt me ronduit onwenselijk, maar dit is een typische diplomatieke wensdroomformulering en geen politieke werkelijkheid. De kans dat dit werkelijk gaat gebeuren is zo klein (zeg maar gewoon nul) dat ik hem niet vind opwegen tegen de overduidelijke voordelen. Mijn stem gaat dus bij deze interpretatie van de referendumvraag naar het ja-kamp.

Fundamenteel

Dan de wezensvraag. Strikt gesproken lijkt het me niet de bedoeling om die aan dit referendum te koppelen. Maar laten we eerlijk zijn, de uitslag zal wel degelijk worden geinterpreteerd als een vertrouwensvotum over het Europees samenwerkingsproject. Niet in de laatste plaats omdat waarschijnlijk korte tijd later de Britten naar de stembus gaan over precies diezelfde vraag. Over hoe in dat geval gestemd zou moeten worden, zijn hele boeken volgeschreven. Ik kan er op dit punt weinig aan toevoegen, kan hooguit mijn eigen overwegingen geven. Voor wat het waard is: ik was tegen de Europese grondwet, ben voor uittreding van Nederland uit de euro, tegen Europese overdrachtsbetalingen, tegen de periodiek door de Fransen voorgestelde politieke Unie (dat doen ze overigens al zestig jaar zonder succes, die gaat er niet komen). Ik zag met stijgende verbazing aan wat een puinhoop de Europese regeringsleiders hebben gemaakt van het immigratiebeleid. En ik sterf nog liever dan dat ik ooit Europese belastingheffing zal accepteren. Toch stem ik voor voortzetting van het EU-lidmaatschap als die vraag ooit daadwerkelijk gesteld zou worden.

De voornaamste reden daarvoor heb ik eerder deze maand uiteengezet in het artikel ‘Voor de vrijheid, dus voor Schengen‘: “Ten diepste ben ik pro-EU. En dat uit volle overtuiging. Ik ben een voorstander van vrijheid en een terugtredende overheid die vertrouwt op de kracht van vrije burgers en bedrijven en die verantwoordelijkheden vooral neerlegt bij de laagst mogelijke bestuurslaag. Die geen eigen belastingheffing kent, geen defensie, nauwelijks bevoegdheden op het gebied van sociale zaken en onderwijs. De Europese Unie dus – het enige voorbeeld van werkelijk ‘limited government’ dat ik ken. Zo ‘limited’ zelfs dat de geleerden het er niet eens over eens zijn of het uberhaupt wel een ‘government’ is.” 500 miljoen mensen kunnen wonen, werken, ondernemen en investeren in een gebied dat van westelijk Ierland tot oostelijk Polen loopt en van noordelijk Finland tot de zuidelijkste tip van Griekenland.  De EU is daarmee het grootste vrijheidsexperiment in de menselijke geschiedenis.

Een debat hierover, over de vraag of we nu wel of niet in de Europese Unie thuishoren, zou ik zonder meer verwelkomen. Wat mij betreft stemmen we veel liever daarover dan over een nietszeggend associatieverdrag met een relatief onbeduidend Oost-Europees buitengewest. Maar lieverkoekjes worden niet gebakken in de politiek. We zullen het dus moeten doen met de vraag die voorligt. Op die vraag luidt mijn antwoord zoals gezegd ja. Over naar u.