Jalta interviewt in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart dit jaar markante mensen met een mening. Vandaag is Ewout Klei in gesprek met Alain Verheij, tegendraadse christenhipster en zelfbenoemde Theoloog des Twitterlands. Als lidmaat van de Linkse Kerk (in beide betekenissen van het Woord) zorgde Alain voor ophef in opinieland, toen hij samen met Theoloog des Vaderlands (deze titel heeft ze niet zelf verzonnen) Janneke Stegeman een Manifest voor een christendom zonder moslimhaat schreef. Ewout voelt Alain aan de tand over zijn manifest en zijn ideeën over religie en politiek. 

 

In december schreef je met Janneke Stegeman een pleidooi voor een christendom zonder moslimhaat. Wat bewoog jullie dit pamflet te schrijven?

Op dat moment gaven de peilingen zo’n 36 zetels aan de PVV. De partij die een compleet geloof wil verbieden (Koranverbod en sluiting van alle moskeeën). Bijna een kwart van de stemmers betwist dus andermans grondrecht. Als de verhoudingen zo liggen, moet je als christenheid eenduidig opkomen voor Nederlandse moslims. Omdat hun manier van leven door een concreet machtsblok worden bedreigd en secundair maar niet onbelangrijk: omdat de vrijheid van godsdienst in ons land alleen veilig is als die voor alle religies bewaakt wordt. Te vaak zien we nog dat publieke christenen zich afzijdig houden. Of ze kunnen het niet laten om kritiek op Wilders’ de-islamisering altijd gepaard te laten gaan met ‘maar de islam heeft wel degelijk grote problemen (die het christendom niet heeft). Een enkele christelijke opiniemaker voegt zich zelfs ongegeneerd in het koor van de rechtse populisten, maar en public zijn dat er niet zoveel. Eigenlijk was de reden voor ons manifest dus simpel: we wilden ons als theologen publiekelijk en eenduidig uitspreken tegen de aanval van Wilders en zijn aanhang op een hele religie – en andere christenen oproepen om datzelfde te doen.

Kritiek op de islam is niet automatisch haat. Wanneer wordt het volgens jou moslimhaat? Als christenen zeggen dat de islam het bij het verkeerde eind heeft? Als ze zeggen dat moslims naar de hel gaan omdat ze niet geloven dat Jezus de zoon van God is? Of wanneer ze de islam associëren met geweld en onderdrukking en vredelievende moslims over een kam scheren met terroristen?

Hierin ben ik eigenlijk heel pragmatisch: je moet de machtsvraag stellen. Het debat is nu heel sterk gekanteld richting felle, ongenuanceerde en generaliserende islamkritiek. Dat vertaalt zich in heel concrete politieke macht. PVV wordt de grootste partij in de Tweede Kamer, straks. Dat noem ik moslimhaat. Als een kwart van mijn buren probeert mijn auto te slopen, hoop ik dat die andere driekwart niet met de handen in de zij toekijkt en zegt: ‘Ja, Alain is ook een lul van een buurman. En zijn auto verziekt ons straatbeeld’. Nee, ik hoop dat ze me eerst even helpen. Als mijn auto en ik veilig zijn, kun je een kalm inhoudelijk gesprek over mijn auto en gedrag hebben. Eerst veiligheid, daarna zo nodig een stevig gesprek. Draai je de volgorde om, dan ben je medeschuldig aan de haat.

Je ontwijkt de vraag nu wel een beetje. Er zijn veel mensen, ook veel christenen, die kritiek hebben op de islam, of in ieder geval voor intolerante en gewelddadige aspecten die door critici met die religie in verband worden gebracht. Waar ligt volgens jou de grens tussen wat kan en wat niet kan? Even los van de vraag of je het met die kritiek eens bent. Is alle kritiek haat? Is het christelijke superioriteitsdenken (‘wij zijn het enige ware geloof’) haat? Of doel je alleen op de Wilders-achtige denkbeelden die je bij sommige christenen ziet?

Met ‘haat’ zou ik bedoelen: de ander bij voorbaat als ongewenst of tweederangs beschouwen. De meest duidelijke uiting daarvan is de retoriek van Wilders: de-islamiseren, schoon schip maken, minder! minder! minder!. Maar er zijn ook specifiek christelijke routes naar die moslimhaat. Die komen meestal voort uit een christelijk superioriteitsdenken, ja. ‘De islam en het Evangelie staan haaks op elkaar’, dat is het eerste punt dat CU-man Gert-Jan Segers maakte toen hij vorig jaar over de islam schreef. Daarna schrijft hij nog dat je moslims als christen onmogelijk kunt haten. Goed, dat is dus expliciet géén moslimhaat. Maar productief is anders. In een tijd waarin de vrijheden van moslims serieus politiek bedreigd worden, zet je hun godsdienstvrijheid op punt 1 en begin je niet éérst nog als spuit-11 met wat islamkritiek. Die volgorde is gevaarlijk in een politiek klimaat van islamhaat.

Daarnaast heeft het iets hypocriets om als christen mee te gaan in de huidige islamkritiek, omdat christendom en islam in veel facetten van die kritiek een zekere overlap hebben. Christenen dienen net zo goed een woestijngod met een wat weerbarstig heilig boek. Diverse tijden en plaatsen hebben bewezen dat naastenliefde geen exclusief christelijke deugd is en geweld en onderdrukking geen exclusief islamitische plaag. Of andersom. Die hele zwart-witte tegenstelling en vergelijking tussen twee geloven alsof het twee totaal homogene, helemaal los van elkaar staande eenheden zijn is zo onzinnig. En in het huidige klimaat, waar Wilders het debat vergiftigt met zijn generaliserende hetze tegen één groep, maakt het de weg vrij voor extra haat.

Waar komt moslimhaat onder christenen eigenlijk het meest voor?

In bepaalde evangelicale groeperingen waar een direct verband wordt gelegd tussen islamisering, reuring rond de staat Israël en de eindtijd. De groepen die goed op Amerikaanse evangelicals letten, zeg maar. Daarnaast kom je het tegen bij de christen die heimwee heeft naar de tijd dat Nederland nog een natie was waar iedereen op zondag in de kerk te vinden was. Theocratische sentimenten en de theologie van de ‘volkskerk’. God, Nederland en Oranje, dat idee. Ik spreek vanuit mijn protestantse omgeving, maar vermoed dat je binnen de Rooms-Katholieke kerk tussen de conservatieve paus-critici moet zoeken.

En in hoeverre is er volgens jou een verband tussen christenzionisme en christelijke moslimhaat?

Ja, de staat Israël is een splijtzwam. Het is totaal onproductief om in dat conflict je positie door religie te laten bepalen. Dat leidt wereldwijd tot onnodige vormen van antisemitisme en moslimhaat.

Verwacht jij dat de PVV de grootste partij wordt op 15 maart? En wordt Wilders premier?

Ja, ik verwacht dat de PVV de grootste wordt. Zoals het er nu uitziet krijgt Wilders geen coalitie bij elkaar en wordt het dus een sterke oppositierol. Als de boel dan onbestuurbaar wordt, heb je altijd nog kans dat hij toch een keer premier wordt. Zeg nooit nooit, Trump en Brexit vonden velen ook onwaarschijnlijk.

Is het stoppen van Wilders het belangrijkste thema op 15 maart? Welke thema’s spelen er voor jou nog meer? En waarom?

Het is natuurlijk om te janken dat het nodig is om tegen dit kwaadaardige verkiezingsvod in te gaan, maar de grootte van Wilders’ aanhang dwingt ons ertoe. Op die avond in maart kijkt vriend en vijand toch echt eerst even hoe groot de PVV nou écht is geworden. Een groot thema waarmee we wereldwijd te maken krijgen en dat ik deze maanden al te ondergesneeuwd vind: het klimaat. Als we niet vergroenen in de breedste zin van dat woord krijgen we met heel nieuwe dynamieken te maken doordat de leefbaarheid van omgevingen verandert. Daarnaast hoop ik nog altijd dat we als een van de meer welvarende en democratische landen een manier vinden om onze verworvenheden deelbaar te maken. Door mensen met minder geluk in eigen land en in andere landen te ondersteu- hee klink ik nou ineens weer als een ouderwetse zendeling?

In hoeverre spelen christelijke partijen volgens jou nog een rol? Zijn ze gewoon niet marginaal geworden?

CU en SGP houden het wel bij het handjevol zetels dat ze nu hebben. Misschien in een mooie rol als loyale gedoogpartner van de ene of de andere regering. De expliciet christelijke identiteit van die partijen maakt dat ze niet extreem veel verder zullen groeien, maar ook niet ineens naar de nul kelderen. Wat precies de opzet lijkt te zijn, prima dus. CDA is minder berekenbaar. Die kunnen zomaar ineens weer opduiken, als de PVV en/of VVD een keer lelijk tegenvalt en de christendemocraten een verhaal vinden dat teleurgestelde kiezers op conservatief-rechts opvangt. Lukt dat niet binnen ‘n jaar of 8, dan verdwijnt het CDA definitief in het grijze gat.

Weet jij al wat jij gaat stemmen? GroenLinks? Artikel1? Braaf ChristenUnie? Of weet je het nog niet of wil je het niet vertellen?

Ik vertrouw GroenLinks op veel voor mij belangrijke gebieden, zoals de hierboven genoemde ‘tegengif tegen eng-rechts’ en ‘milieu’. Maar laatst zag ik een test waaruit bleek dat de ChristenUnie een groener programma had dan GL, daar ga ik nog even induiken. Vooral ook omdat GL laatst een dingetje tegen bijzonder onderwijs heeft opgenomen dat me niet zo beviel. Dat hoort bij een mooi diverse samenleving he, vrijheid voor godsdienstige uitingen – goed, zo is het cirkeltje weer rond!

 

***

Overigens schreef Jalta-columnist Bart Jan Spruyt in zijn maandelijkse column voor het Reformatorisch Dagblad over dezelfde problematiek een zeer boeiend stuk.