Men zegt wel eens dat politicus het op één na oudste beroep van de wereld is. Ik ben er achter gekomen dat het erg veel van het oudste weg heeft.

Ronald Reagan

 

Een capabele maar onbetrouwbare leider

Mark Rutte is een zeer intelligente man. Hij leeft voor de politiek, het is zijn favoriete wereld. Mark is als een kameleon: hij neemt de kleur van zijn omgeving aan. Informeel: in overhemd met opgestroopte mouwen en jeans. Officieel: keurig in pak met das. Vaak vrolijk lachend, roepend dat wij in een ontzettend gaaf land wonen. Een optimist die zich niet uit het veld laat slaan. Dossiervreter, hij kent gigantisch veel details uit zijn hoofd. Hij kan die brengen in een samenhangend betoog met veel overtuigingskracht. Charmant op zijn tijd ook.

Maar toch… er zit iets gekunstelds in de man.

Mark heeft binnenskamers de touwtjes (nog) stevig in handen. Hij heeft een hekel aan visie, wat hij beschouwt die als ‘een olifant die het uitzicht belemmert’. Op principiële standpunten is hij niet snel te betrappen. Uitspraken als ‘de noodzaak van een kleine overheid’ en ‘minder belasting betalen’ klinken bij hem hol. Zijn enige echte drijfveer lijkt macht te zijn. Hij is premier en wil dat blijven. Om tot een coalitie te komen is hij bereid veel, zo niet (bijna) alles in te leveren om maar een compromis te kunnen sluiten. Daar begint de ellende: hij heeft veel beloofd wat hij later niet kan waarmaken.

Zowel politieke tegenstanders als de bevolking hebben voldoende munitie om Ruttes onbetrouwbaarheid aan de kaak te stellen.

 

Te verwachten coalitievorming

De VVD onder lijsttrekker Mark Rutte gaat volgens alle opiniepeilingen zwaar verliezen, de vraag is slechts met hoeveel zetels.

In 2012 behaalde de partij 41 zetels in de Tweede kamer. Schattingen over het vermoedelijke verlies op 15 maart lopen op dit moment uiteen van 13 tot 20 zetels. De VVD houdt naar verwachting maximaal 28 zetels over. Coalitiepartner PvdA zal dat verlies nog overtreffen, met tussen 26 en 29 zetels terug naar 12 of zelfs dat niet. Andere partijen weten daarentegen te profiteren. Vooral GroenLinks met minstens 10 zetels winst, terwijl de partij nu 4 zetels in de Tweede Kamer heeft. Ook het CDA boekt circa 6 tot 9 zetels winst (nu 13) en D66 minstens 5 zetels (nu 12). De SP zal zich ongeveer weten te handhaven (15).

Alle belangrijke partijen hebben de PVV ( 22 zetels?) uitgesloten: de SP heeft daarnaast ook de VVD in de ban gedaan. Een coalitie zal dus hoogst waarschijnlijk worden gevormd met VVD, CDA, D66 en GroenLinks, zoals ik al eerder op Jalta schreef. Als die partijen er niet uitkomen zijn nieuwe verkiezingen de meest voor de hand liggende optie. Ook wegens gebrek aan haalbare alternatieven.

Het CDA wil niet meewerken aan een linkse coalitie, dus zal er een middencoalitie moeten worden gevormd. D66 heeft liever linkse partijen voor een meerderheid dan de te kleine christelijke partijen (CU en SGP, samen 10 zetels?). In theorie kan GroenLinks worden ingeruild door de christelijke partijen als de andere partijen voldoende stemmen halen. D66 zal dat echter niet leuk vinden, want het kabinet wordt dan te rechts.

Wellicht verbindt het succesvolle GroenLinks aan deelname de wens dat het gemankeerde PvdA ook aanschuift, om zo wat meer evenwicht te krijgen tussen rechts en links. Maar als PvdA zelfs geen tien zetels haalt, wie wil er dan nog wat met die partij? Bovendien probeert GroenLinks de grootste partij te worden door de PvdA en SP leeg te zuigen. Het is niet helemaal onmogelijk, maar onwaarschijnlijk dat dit lukt.

De PVV is door het isolement waarin de partij verkeert bij dit alles – zelfs met circa 22 zetels – geen factor van betekenis meer. Dat zal met een zucht van verlichting ook in andere landen worden geconstateerd.

 

Tactische fouten Rutte

Vorig najaar werd de toon al gezet voor de VVD-campagne. Rutte bood zijn excuses aan voor de niet nagekomen verkiezingsbeloften. Dat was nog wel een goede stap. Zijn uitspraak ‘pleur op’, over mensen die zich niet aan onze normen en waarden wilden aanpassen, bezorgde hem echter het commentaar dat dit een premier onwaardig was. Bij het VVD-congres kleineerde Rutte totaal onnodig zijn politieke tegenstanders. Sybrand Buma van het CDA noemde hij ‘pruilende peuter’. Partijcoryfee Hans Wiegel noemde dit terecht onverstandig: hij zou die mensen later nog wel eens hard nodig kunnen hebben!

Ruttes grootste fout was niet dat hij de PVV uitsloot maar dat hij de Tweede Kamerverkiezingen wilde laten uitlopen op een tweestrijd tussen hem en Geert Wilders. Rutte nam niet deel aan een paar debatten terwijl Wilders onzichtbaar bleef. Daarmee gaf Rutte het CDA en D66 de gelegenheid zich ongestoord te profileren. Hierdoor zijn een aantal partijen vrijwel langszij gekomen.

Het kan woensdag na de verkiezingen best zo zijn dat niet de VVD maar de PVV, het CDA of wellicht zelfs GroenLinks de grootste partij is geworden, terwijl D66 een gevaarlijke runner-up blijft.

 

Waarom Rutte in een onmogelijke positie komt

Rutte heeft alleen een redelijke kans om weer premier te worden als hij met zijn VVD duidelijk de grootste blijft. Maar zelfs dan is het de vraag of Buma (CDA), Pechtold (D66) en Klaver (GL) onder hem willen dienen. Pechtold stelde al eens tijdens de debatten dat het niet per se noodzakelijk is dat de premier uit de grootste partij komt. Zo’n figuur hebben we voor het laatst gehad met Barend Biesheuvel, die met zijn kabinetten twee jaar regeerde (1971-1973) voordat de grote linkse doorbraak kwam met Joop den Uyl.

Als we kijken naar acceptatie – als premier – ligt Rutte inmiddels duidelijk achter bij Pechtold en sinds kort ook achter Buma. (bron Maurice de Hond)

Het zou best kunnen zijn dat alleen een compromisfiguur premier kan worden, om van het slechte imago van Rutte I en II af te komen. Rutte II mag dan de staatsfinanciën voortreffelijk hebben gesaneerd, maar dat is wel ten koste gegaan van €50 miljard bezuinigingen en lastenverhogingen, of wel gemiddeld 7% van het inkomen van iedere Nederlander.

Ook om compromissen van de betrokken partijen beter te kunnen verkopen aan de achterban zou een nieuwe premier noodzakelijk kunnen blijken. Dat lijkt zelfs waarschijnlijk, wat zou betekenen dat Rutte dan afscheid moet nemen van het torentje. Maar misschien vindt hij nog een uitweg. Hij blijft een politiek dier. Een ‘game changer’, bijvoorbeeld de relatie met Turkije, kan wellicht uitkomst bieden. Hij verbood zojuist de reis van de minister van Buitenlandse Zaken naar ons land, wat een flinke internationale rel zal veroorzaken.

Wat er ook gebeurt, vermoedelijk zal het volgende kabinet gewoon blijven doormodderen, wat ik in een vorig artikel ook voorspelde. Een kabinet dat uit vier of vijf partijen bestaat – als het al tot stand komt – zal er nooit in slagen een voor de achterban aansprekend programma te maken. Het zal waarschijnlijk hetzelfde lot ondergaan als het eerste kabinet Biesheuvel en snel vallen. Lukt het niet om een kabinet te formeren dan zijn nieuwe verkiezingen onvermijdelijk.

Laten we eens aannemen dat de VVD op 15 maart het redelijk zal doen. Dan krijgen ze circa 28 zetels, dat is 13 minder dan in 2012, maar ze blijven dan waarschijnlijk wel de grootste partij. De PVV zal dan op circa 22 zetels blijven steken, terwijl het CDA waarschijnlijk net geen 20 zetels krijgt. D66 krijgt dan 17 en GroenLinks 15, de SP volgt met 13 zetels en PvdA met 10. Dit is een gunstige uitslag voor de liberalen, als we kijken naar de verschillende peilingen. Misschien komt 50Plus nog in de buurt van 10 zetels, de overige partijen krijgen maximaal 5 zetels.

De VVD doet het slecht als de partij blijft steken op 23 zetels, terwijl het CDA 24 zetels krijgt, de PVV 22, D66 20 en GroenLinks 18. De vier grote partijen buiten de PVV krijgen dan in het eerste geval circa 80 en in het tweede geval 85 zetels. Omdat naast de VVD ook het CDA zeer waarschijnlijk niet zal meewerken aan een centrumlinks kabinet zullen VVD, CDA en D66 altijd lid zijn van een mogelijke coalitie, waarbij dan nog kan worden gekozen voor de christelijke partijen in plaats van GroenLinks om tot een meerderheid te komen. D66 zal echter, zoals al opgemerkt, een voorkeur hebben voor GroenLinks.