Gert Jan Geling (1987) is historicus, religiewetenschapper, HBO-docent, opiniemaker en actief voor D66. Op dit moment is hij bezig met een proefschrift over afvallige moslims. Voor Jalta voelde Ewout Klei Geling aan de tand over de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart.

 

Wat is volgens jou hét grote thema van de Tweede Kamerverkiezingen van 15 maart en waarom eigenlijk?

Hét grote thema voor de aanstaande verkiezingen is voor mij de keuze tussen een Kabinet dat de basisbeginselen van de liberale democratie, van de rechtsstaat, wenst aan te tasten, en een Kabinet dat deze beginselen respecteert, en ook op basis hiervan politiek bedrijft. Ik denk dat we alle reden hebben om ons zorgen te maken over bijvoorbeeld terrorisme, ongecontroleerde migratiestromen en sociale stabiliteit in onze Europese samenlevingen. Maar het antwoord daarop is niet een regering met daarin, of zelfs onder leiding van, een partij die Nederland wil ‘de-islamiseren’, waarbij fundamentele vrijheden worden geschonden en mensenrechten worden afgenomen. Ook geloof ik niet dat het antwoord op de uitdagingen waar we voor staan het ons afkeren van Europa is. Verdere Europese integratie is naar mijn mening juist het antwoord op veel van de problemen waar we nu mee kampen, bijvoorbeeld wanneer we het hebben over klimaatverandering, financiële stabiliteit, veiligheid, terrorisme en migratie. Maar dan wel Europese integratie met draagvlak, en met meer directe democratie. Dus met meer macht voor het Europees Parlement, een direct gekozen voorzitter van de Europese Commissie, en de mogelijkheid tot pan-Europese correctieve referenda. Een Europa dus met een goede machtsbalans tussen de lidstaten, de instituties, en de burger.

De PvdA lijkt af te stevenen op de grootste verkiezingsnederlaag in haar geschiedenis, erger dan de verkiezingsnederlaag van 2002. Denk je dat de PvdA echt kopje onder gaat? En zo ja, hoe moeten we dit duiden?

De PvdA heeft het zeker niet slecht gedaan, in combinatie met de VVD, gedurende het afgelopen Kabinet. Toch is ze er te weinig in geslaagd om zich ook als succesvol te profileren. Dat wreekt zich nu. Daarnaast denk ik dat we de neergang van de PvdA, net als die van het CDA in het verleden, moeten zien in de context van het steeds verder afbrokkelen van de grote machtspartijen. De PvdA was altijd dé partij op links, dé partij in het Noorden van het land, en dé partij in de grote steden. Deze haast onaantastbare positie van de PvdA leidde tot een bepaalde arrogantie. Zowel jegens andere partijen als jegens de burger. Ook dit wreekt zich nu. Tot slot zien we in heel Europa een crisis van de sociaal-democratie. Vroeger kwamen sociaal-democraten op voor de arbeidersklasse. Deze arbeidersklasse is nu ofwel verdwenen, ofwel weggelopen omdat zij zich in de steek gelaten voelt door sociaal-democratische partijen. Ik denk dat het daarom goed is wanneer de PvdA na deze verkiezingen een tijdje in de oppositiebankjes plaats gaat nemen, een stukje nederigheid betoont, en zich gaat herbezinnen over de uitdagingen voor de sociaal-democratie in de 21e eeuw.

De PVV van Geert Wilders wordt misschien de grootste partij. Denk jij dat de PVV de grootste wordt? Komen ze in de regering? Of blijven ze gewoon oppositie voeren?

Dat valt heel lastig te beoordelen. Het hangt denk ik af van hoe dicht de VVD tegen de PVV aankruipt in de peilingen vlak voor de verkiezingen. Als het verschil een paar zetels is dan denk ik dat er een beweging op gang komt van kiezers die de VVD de grootste zullen maken. Maar wanneer het verschil nog te groot is dan zal de PVV denk ik ook bij de verkiezingen de grootste worden. En wanneer ze ook de grootste zijn is het niet onwaarschijnlijk dat ze samen met de VVD, het CDA en 50Plus, met al dan niet gedoogsteun van de SGP in de Eerste Kamer, een meerderheidscoalitie zullen vormen. Het draait dan uiteindelijk toch om de VVD en het CDA. Zullen deze partijen handelen vanuit angst voor de PVV(-kiezer), of zullen ze kiezen voor een stabiel Kabinet dat daadwerkelijk oplossingen biedt voor de uitdagingen waar we in Nederland voor staan?

Hoe duid jij het succes van de populisten in Nederland, Amerika, Frankrijk, Engeland en elders? Zijn het allemaal racisten? Is het allemaal de schuld van de elite? Of zit het volgens jou toch anders?

Ik denk dat het allereerst belangrijk is om een onderscheid te maken tussen de partijen, en de kiezer die op deze partijen stemt. Als je kijkt naar veel van deze ‘populistische’ (ik geef de voorkeur aan ‘nieuw nationalisme’ in plaat van populisme) partijen in Europa dan kun je er niet omheen dat ze ofwel zelf racistische elementen hebben, of voortkomen uit een uiterst racistisch verleden. De vraag is dan of alle kiezers die op hen stemmen dat ook zijn. Ik betwijfel alleen ten zeerste of je of je ook diegene die op deze partijen stemmen als dusdanig kunt kwalificeren. Het is een divers publiek, zowel sociaal-economisch als qua opleidingsniveau en etnische achtergrond, wat op deze partijen stemt. En velen geloven oprecht dat deze partijen uitkomst bieden voor de problemen waarmee ze zichzelf, of de samenleving, mee geconfronteerd zien, alhoewel ik zelf zeker niet geloof dat deze partijen dergelijke uitkomsten bieden. Het is daarom belangrijk dat de middenpartijen deze groep kiezers echt serieuzer gaan nemen, en zich nadrukkelijker op de thema’s waar zij zich zorgen over maken gaan profileren. Zonder dat daarbij overigens fundamentele vrijheden en mensenrechten worden ingeperkt, en de liberale democratie wordt aangetast, iets wat veel nieuwe nationalisten beogen te doen.

Tot nu toe worden de zorgen van veel gewone burgers naar mijn mening door de middenpartijen onvoldoende begrepen. Niet zozeer omdat ‘de elite’ zo slecht is, maar omdat er sterke segregatie is tussen verschillende bevolkingsgroepen op basis van inkomen, opleidingsniveau en etnische achtergrond. Er is daarom wel degelijk sprake van een (groeiende) kloof tussen politici en veel burgers. Politici zijn vandaag de dag vrijwel allemaal hoog opgeleid, afkomstig uit of woonachtig in een kosmopolitische omgeving en komen dan ook vooral in aanraking met denkbeelden die in deze kringen gedeeld worden, en veel minder met wat leeft onder de gewone bevolking. En wanneer de gewone bevolking hierover haar ongenoegen uit wordt zij nog al te vaak weggezet als ‘de boze burger’. Naar mijn mening is het voor de middenpartijen tijd voor een koersverandering op dit terrein. Allereerst is het tijd voor meer diversiteit in de politiek. En dan niet alleen met betrekking op kleur, waar de focus nu vooral op ligt, maar ook diversiteit met betrekking tot regionale afkomst en sociaal-economische achtergrond, maar vooral met betrekking tot opleidingsniveau, zodat we een bredere en diversere volksvertegenwoordiging hebben. Een mentaliteitsverandering is daarbij eveneens van belang.

Er zou naar mijn mening meer waardering mogen komen voor praktijkervaring in de politiek. En niet alleen in de politiek, maar in de gehele samenleving. Kennis haal je niet alleen uit boeken, maar vooral ook uit de praktijk. Veel hogeropgeleiden snappen dit onvoldoende, en zien daardoor niet in wat veel van hun medeburgers denken en voelen. Maar voor een goed functionerende samenleving heb je naast theorie ook praktijk nodig, en waardering voor beide is dan ook essentieel. Sta je hiervoor open dan kun je wellicht bijdragen aan het verkleinen van de kloof tussen ‘de gewone burger’ en ‘de elite’.

Er doen nu tal van nieuwe partijen aan de Tweede Kamerverkiezingen mee. Hoe schat jij de kansen in voor nieuwkomers DENK en Artikel1? En zijn deze partijen van toegevoegde waarde voor onze democratie?

Ik vermoed dat DENK wel een zetel of 2 a 3 kan behalen, met vooral steun van Turks-Nederlandse kiezers. Bij Artikel 1 vraag ik me af of ze überhaupt wel zullen deelnemen aan de verkiezingen. En als ze dat al gaan doen (al dan niet onder een andere naam) dan denk ik niet dat ze in staat zijn om zetels te halen. Overigens ben ik wel van mening dat deze partijen van toegevoegde waarde zijn voor onze democratie. Ondanks dat ze weinig constructieve politiek bedrijven, noch concrete oplossingen bieden, hebben ze, net als bijvoorbeeld de PVV, draagvlak bij de gratie van het feit dat ze inspelen op sentimenten die leven in de samenleving, en kiezers vertegenwoordigen die zich niet door andere partijen vertegenwoordigd worden. Ze kunnen een thuis vormen voor kiezers die bij andere partijen in een spagaat terecht kwamen. Bijvoorbeeld Turkse-Nederlanders die in Turkije op de AKP stemmen, maar in Nederland kiezen voor een progressieve partij. Je kunt niet van twee walletjes eten, en conservatief zijn in Turkije terwijl je progressief bent in Nederland, net als dat je lastig in de VS op Trump kunt stemmen terwijl je hier in Nederland links bent. Een partij als Denk biedt voor deze groep vervolgens uitkomst, net als voor veel conservatieve moslims die worstelen met de seculiere uitgangspunten van progressief Nederland. Conservatieve christenen kunnen terecht bij de kleine christelijke partijen. Voor conservatieve moslims is er nog geen goed alternatief. DENK kan dit bieden.

Je houdt je met je promotiestudie bezig met afvallige moslims. Hoe moeilijk hebben zij het in Nederland? Wat doet de politiek eigenlijk voor afvallige moslims? En wat zou de politiek moeten doen?

Het gaat hier om een groep die in veel gevallen nog over het hoofd wordt gezien, mede omdat zij zich niet actief manifesteert in het publieke debat, een ook geen lobby heeft die voor hun belangen opkomst. Het verlaten van de islam is een groot taboe in islamitische hoek. Veel ex-moslims ervaren uitsluiting, marginalisering, discriminatie en voelen zich soms zelfs bedreigd in hun eigen veiligheid. Volledige godsdienstvrijheid is nog steeds niet voor elke Nederlandse burger gegarandeerd. Het wordt naar mijn mening tijd dat de Nederlandse politiek hier een prioriteit van gaat maken. Terecht besteden we veel aandacht in bijvoorbeeld het onderwijs, maar ook daarbuiten, aan discriminatie van minderheden. Maar ook discriminatie van minderheden binnen minderheden zouden we tot prioriteit moeten maken. We zouden niet weg moeten kijken van discriminatie wanneer ook de dader zelf tot een minderheid behoort. We moeten onze mentaliteit in dit opzicht bijstellen. Ook is Nederland een land waar veel ex-islamitische asielzoekers naartoe vluchten, en waar zij vervolgens in de AZC’s geconfronteerd worden met dezelfde religieuze intolerantie als in de landen van herkomst. Ook dit kunnen we niet laten gebeuren.

Wat kunnen we als Nederland hieraan doen? Internationaal gezien zouden we in ons buitenlandbeleid ons hard moeten maken voor de positie van ex-moslims in de landen waar zij onderdrukt en vervolgd worden, net als dat Nederland zich internationaal ook inspant voor de LHBT. Zodat zij niet hoeven vluchten. Daarnaast moeten we ervoor zorgen dat voor diegene die wel naar Nederland komen AZC’s weer een veilige plek worden. Het opkomen voor de rechten van ex-moslims, en andere ongelovigen, zou daarom al in AZC’s moeten gebeuren. Vanaf dag één zouden nieuwkomers in onze samenleving moeten leren over godsdienstvrijheid, atheïsme, humanisme en het onvervreemdbare recht om een religie te verlaten. Deze scholing in waarden is cruciaal voor de vorming van nieuwe burgers van onze maatschappij. In de bredere Nederlandse samenleving zouden er campagnes gevoerd moeten worden om discriminatie op basis van godsdienst of levensovertuiging, of het verlaten of veranderen hiervan, op de kaart te zetten.

De politiek zou zich hierover uit moeten spreken, en zich duidelijk hard moeten maken voor godsdienstvrijheid binnen alle lagen van onze samenleving, waarbij het van groot belang is dat onze overheid in gesprek gaat met islamitisch Nederland, om de problemen rondom dit onderwerp aan te kaarten, om zo te streven naar de acceptatie van ex-moslims in alle lagen van onze samenleving, en waarbij de overheid met minder geen genoegen neemt.

Hoe schat je de kansen van je eigen partij, D66, in? Is het Pechtold-effect na meer dan tien jaar niet uitgewerkt?

D66 zal denk ik wel een aantal zetels winnen. Het Pechtold-effect is nog niet helemaal uitgewerkt. Pechtold is voor de partij ongelofelijk belangrijk geweest. Hij heeft D66 als het ware uit de dood doen laten opstaan, en elke verkiezing onder zijn leiding heeft D66 winst behaald. Maar hij is natuurlijk ook al 10 jaar de partijleider, en in dat verband vind ik het geen slecht idee dat hij ofwel stopt als partijleider wanneer D66 na de verkiezingen niet in het Kabinet komt, iets wat hij zelf ook al aangaf te willen doen, of dat hij het Kabinet in gaat, met een nieuwe fractievoorzitter als een soort van ‘tussenpaus’, waarbij in de aanloop naar de volgende verkiezingen D66 een nieuwe partijleider zal kiezen. Er zijn in dat opzicht genoeg goede alternatieven, en in sommige opzichten kan de partij naar mijn mening best een nieuwe, frisse, koers gebruiken.