In tegenstelling tot in Rotterdam is er in Amsterdam nooit een succesvolle rechtse volkspartij geweest. Hoewel cijfers over criminaliteit, immigratie en integratie – onderwerpen die autochtonen dikwijls in de armen van rechts drijven – niet veel verschillen in beide steden, zijn rechtse politici in Amsterdam een bedreigde soort geworden. Terwijl hun collega’s in de vanouds rode Maasstad inmiddels oppermachtig zijn. Is dit alleen te danken aan Pim Fortuyn?

Strijden om de rechtse stem is in Amsterdam niet heel ingewikkeld.

‘In Amsterdam zijn wij het enige alternatief voor de rechtse kiezer,’ zei de Amsterdamse VVD-wethouder Eric van der Burg eens. ‘Ik zeg dus: stem VVD of stem links.’

Gedecimeerd
Makkelijk voor de VVD, maar de onderliggende reden is voor de partij niets om opgewekt over te zijn. Verre van dat de liberalen zijn gegroeid en hun rechtse concurrentie hebben overklast, zijn rechtse partijen in de hoofdstad (in al hun verschijningsvormen) de afgelopen jaren gedecimeerd. Bezetten ze in 2002 nog zestien van de 45 zetels in de gemeenteraad, anno 2015 zijn dat er nog slechts zeven. In diezelfde periode daalde de VVD van negen naar zes zetels.

Vergelijk dit eens met Rotterdam, waar rechtse partijen in de gemeenteraad (Leefbaar Rotterdam, VVD, CDA en SGP) samen een bodem hebben van 21 van de 45 zetels. Leefbaar is met veertien zetels veruit de grootste partij in de stad.

Kijken we naar de Tweede Kamerverkiezingen in beide steden, dan bedraagt het gat tussen links en rechts (het percentage linkse stemmen min het percentage rechtse stemmen) in Amsterdam 41 procentpunten. In Rotterdam is dit slechts 17 procent.

Meerderheid
Op het eerste gezicht mag dit weinig verrassend lijken – dat Amsterdam een links-progressief bolwerk is, dat weten we. Maar dat was Rotterdam tot zeer recent óók. Sterker nog: in de periode tussen 1974 en 1990 kon de PvdA in Rotterdam twaalf jaar lang bogen op de absolute meerderheid in de raad. Dat is de sociaaldemocraten in Amsterdam, hoe machtig zij daar ook waren, nooit gelukt.

‘Er is geen enkele grote stad waar rechts zo sterk is als Rotterdam,’ zegt Ronald Buijt, raadslid van Leefbaar Rotterdam tegen Jalta. ‘Maar er is ook geen enkele stad waar PvdA zo sterk was als in Rotterdam. Er heeft hier echt een enorme aardverschuiving plaatsgevonden.’

Natuurlijk komt hier meteen Pim Fortuyn om de hoek kijken en hoewel zijn invloed niet kan worden onderschat, ligt in hem slechts een deel van de verklaring. De neergang van de PvdA in Rotterdam werd immers al eind jaren tachtig, begin jaren negentig ingezet en toen al werd autochtoon ongenoegen omgezet in een bescheiden zetelaantal (van een in 1986 naar zes in 1994) voor de rechts-populistische Centrum Partij en Centrum Democraten.

Allochtonen
Zowel in Amsterdam als in Rotterdam bestaat de bevolking in (nipte) meerderheid uit allochtonen. Van alle steden in Nederland heeft Rotterdam met 37 procent het hoogste aandeel niet-westerse allochtonen. Amsterdam volgt met 35 procent. Beide steden kennen veel verkleurde voormalige volksbuurten. De criminaliteitscijfers zijn in beide steden relatief hoog, in Amsterdam iets hoger dan in Rotterdam. Allemaal gegevens die een voedingsbodem suggereren voor een rechtse volksbeweging. In Amsterdam is die er, in tegenstelling tot in Rotterdam, nooit gekomen.

‘Rotterdammers mobiliseren chagrijn,’ verklaart Jan Rath, hoogleraar sociologie aan de UvA en zelf geboren Rotterdammer de politieke verschillen tussen de twee grootste steden. ‘Er is altijd veel verontwaardiging en verongelijktheid.’

Rath schrijft dit toe aan structurele economische veranderingen. ‘In de haven en de scheepsbouw zijn duizenden, zo niet tienduizenden banen verdwenen. De haven is nog steeds belangrijk, maar alles is geautomatiseerd. Vroeger waren er tweehonderd mensen negen dagen bezig om een schip te ontladen. Tegenwoordig gebeurt dat door drie mensen. En die zitten in een kraan of achter de computer. Werkgelegenheid is fundamenteel weggeslagen.’

Amsterdam heeft volgens Rath een zelfde ontwikkeling meegemaakt, maar op veel kleinere schaal. Bovendien, zegt hij, zijn er meer succesvolle industrieën voor in de plaats gekomen: toerisme, de culturele sector en dienstverlening.

Achterblijvers
Een andere reden voor het ontbreken van een succesvolle rechtse volkspartij in Amsterdam kan zijn dat er in de hoofdstad simpelweg nooit een capabele leider is opgestaan. Leefbaar Amsterdam liftte in 2002 mee op het succes van Pim Fortuyn, maar verdween na een termijn alweer uit de gemeenteraad. Ze werd niet serieus genomen. Niet geheel verwonderlijk: de partij (vader en zoon Bakker) voerde in 2006 op de Ten Katemarkt campagne met een olifant. Dergelijke fratsen van Leefbaar Amsterdam doen het nog altijd goed op borrels in de Stopera.

Ook zijn overlast en criminaliteit in Rotterdam zichtbaarder. Amsterdam scoort vooral hoog op vermogensdelicten, maar als het gaat om misdragingen in de openbare ruimte, geweldsmisdrijven, drugsoverlast en verkeersmisdrijven steekt de Rotterdam de hoofdstad naar de kroon, blijkt uit cijfers van het CBS. Het hieruit voortvloeiende gevoel van onveiligheid is voor veel Rotterdammers reden om Leefbaar te stemmen.

Een voorwaarde om dat te kunnen doen, is natuurlijk dat zij in de gemeente blijven wonen – de volgende verklaring voor de politieke verschillen tussen de twee grote steden. Mopperende Amsterdammers zijn verhuisd naar Purmerend en Almere. En kijk eens hoe de PVV in die gemeenten scoort: White flight at work. Het enige hoofdstedelijke stadsdeel dat nog iets wegheeft van Rotterdam, is Amsterdam-Noord. En hoewel ook grote aantallen ontevreden Rotterdammers vertrokken naar omliggende gemeenten als Spijkenisse, Barendrecht en Capelle aan den IJssel, bleven er, in tegenstelling tot in Amsterdam, ook veel de gemeente trouw. Zij gingen naar de buitenwijken: IJsselmonde, Alexander.

Bovendien voelt een deel van de ontevreden burgers die wel in Amsterdam is blijven wonen, zich gewoon goed vertegenwoordigd door de lokale VVD.

‘Als het gaat om veiligheid, laten wij een duidelijk rechts geluid horen,’ zegt Marja Ruigrok, fractievoorzitter van de Amsterdamse liberalen ‘Wij staan bijvoorbeeld voor een keiharde aanpak van ronselaars van jihadisten.’

Expats
En dan is er het opleidingsniveau. Van de autochtone Rotterdammers tussen de 15 en 65 jaar is 30 procent hoogopgeleid. In Amsterdam is dit maar liefst 48 procent. Het aantal autochtone academici ligt in de hoofdstad verhoudingsgewijs twee keer zo hoog als in de Maasstad.

‘Het potentieel voor een rechts-populistische partij is groter wanneer het aandeel laagopgeleiden hoger is,’ zegt Buijt van Leefbaar Rotterdam. ‘De teleurgestelde burgers, die geen geld hebben om te vertrekken, de achterblijvers. Die groep is hier groter dan in Amsterdam.’

Bovendien, zegt hoogleraar Jan Rath, mag het aandeel niet-westerse allochtonen in beide steden dan niet veel verschillen, hun opleidingsniveau doet dat wel degelijk. ‘Ik zal de overlast van Ghanezen in de Bijlmer of van Marokkanen in Slotervaart niet bagatelliseren, maar Amsterdamse immigranten hebben doorgaans meer kapitaal.’

Kortom: in spreektaal is het vaker ‘expats’ dan ‘allochtonen’.

Cliché
Dat Rotterdam als arbeidersstad sowieso vruchtbare grond is voor volkspartijen, wuift Buijt weg. ‘Ik vind dat werkelijk het grootste bullshitcliché dat over Rotterdam bestaat: opgestroopte mouwen, werkstad… We hebben het hoogste percentage mensen in de bijstand. Er wordt door veel mensen hard gewerkt, maar niet harder dan in andere gemeenten. Rotterdammers liggen heus niet de hele dag in de hangmat, maar wel te veel.’

Ironisch genoeg krijgt Leefbaar ook een niet te verwaarlozen aantal stemmen uit die groep. ‘Die zijn helemaal niet rechts. Ze willen soms zelfs hogere uitkeringen. Maar veel mensen uit bijstand stemmen Leefbaar, omdat ze daarin een stukje vertaling zien van hun onvrede met eigen persoonlijke situatie. Maar zij stemmen net zo makkelijk op de LPF, de SP of de PVV.’

Hoogst haalbare
Leefbaar Rotterdam, met veertien zetels in de raad, kan er volgens Buijt maximaal achttien halen. ‘Maar dan moet alles meezitten.’ Dat betekent: geen ouderenpartijen die stemmen wegkapen, een hogere opkomst door een spannende tweestrijd met de PvdA (die was er in 2014 niet) en allochtonen die bijdraaien en inzien dat Leefbaar er ook voor hen is. ‘We zijn al zover dat ze niet meer tégen ons zijn. In 2018 moeten we significante winst boeken bij allochtone Rotterdammers.’

In Amsterdam is VVD-leider Marja Ruigrok ervan overtuigd dat de Amsterdamse volksaard (voor vrijheid, tegen betutteling) ruimte biedt voor meer stemmen op de VVD. Bovendien is de verschuiving in zetels van PvdA naar D66 goed nieuws voor rechtse Amsterdammers. Ruigrok: ‘Net als wij wil ook D66 bijvoorbeeld niet dat Amsterdammers worden leeggeplukt door de erfpacht.’

Maar terwijl Rotterdam wordt bestuurd door een centrumrechts college van Leefbaar, CDA en D66, blijft in onze hoofdstad een niet-uitsluitend-linkse college het hoogst haalbare.

En dat zal zo blijven, voorspelt Ronald Buijt. ‘Hier in Rotterdam haalde de SP in 2014 een historische uitslag met vijf zetels. GroenLinks komt nooit boven de drie. Dat zegt genoeg over deze stad.’