Zijn de populisten van nu de D66’ers en Provo’s van toen? Historicus Willem Melching betoogt dat de huidige populisten ‘verdacht veel’ lijken op de protestgeneratie. Qua vorm zijn er inderdaad overeenkomsten. Maar inhoudelijk kunnen de verschillen bijna niet groter zijn.

 

H.A.F.M.O.

In zijn boek Particratie schrijft voormalig FvD-sympathisant Arnout Maat dat D’66 haar politieke ideaal van democratische vernieuwing heeft verraden. De Democraten waren voor het referendum en de gekozen minister-president, maar deze idealen zijn nu in de ijskast gezet. Thierry Baudet speelde handig op deze gevoelens in door het beroemde filmpje van Hans van Mierlo in de Amsterdamse Grachtengordel bijna perfect na te doen.

Het Forum voor Democratie lijkt echter in de verste verte niet op de partij uit 1966 van H.A.F.M.O. en Hans Gruijters. De Democraten waren vooruitstrevend en stonden een progressief sociaal-liberalisme voor. Hans van Mierlo zelf wilde begin jaren zeventig zelfs samen met de PvdA en de PPR een progressieve volkspartij vormen. Het Forum is gans anders. Het FvD is een reactionaire partij die de idealen van de Franse Revolutie wil terugdraaien, xenofobe complottheorieën over ‘omvolking’ propageert en zeer nationalistisch is. D’66 was en is een internationaal georiënteerde partij.

In zijn artikel noemt Willem Melching D’66 in één adem met de Boerenpartij. Hoewel D’66 zich een Boerenpartij voor intellectuelen noemde en het Forum voor Democratie in feite een PVV voor hoger opgeleiden is, leken D’66 en de Boerenpartij totaal niet op elkaar. De Boerenpartij, die in 1963 met drie zetels in de Tweede Kamer kwam en in 1967 net als D’66 zeven zetels haalde, was inderdaad een protestpartij, maar het was een populistische protestpartij voor de ‘kleine man’. De Boerenpartij herbergde bovendien allerlei extreemrechtse figuren, zoals Hendrik Adams en Evert Jan Roskam die fout waren in de oorlog. D’66, maar ook andere vernieuwers als Provo, Nieuw Links in de PvdA en PSP en PPR hielden zich terecht verre van de Boerenpartij.

 

Invloed

Volgens Willem Melching is het grote verschil tussen toen en thans dat de elite toen het verzet omarmde – Melching beroept zich hiervoor op het proefschrift Nieuw Babylon in aanbouw van James Kennedy – en dat de populisten nu worden verfoeid. Het ligt veel genuanceerder. De democratische vernieuwingen van D’66 liepen vast in de staatscommissies en de nieuwe grondwet van 1983 bevatte weinig D’66-ideeën. Het klopt dat Nieuw Links de macht in de PvdA overnam, maar D’66 overleefde de jaren zeventig maar ternauwernood en moest door de twee Jannen (Jan Terlouw en partijvoorzitter Jan Glastra van Loon) weer tot leven worden gekust, waarop de partij voor een middenkoers koos (‘het redelijk alternatief’, dat trouwens begin jaren tachtig weer was uitgewerkt, met als gevolg dat Hans van Mierlo moest terugkomen). Provo kwam in de gemeenteraad van Amsterdam terecht, maar verdween al weer snel. De écht grote verandering van de protestgeneratie was dat de media linkser, in de zin van progressiever werden, en dat is inderdaad tot de dag van vandaag zo gebleven.

Maar klopt het dat de populisten op een muur van onbegrip stuiten? Ja en nee. Inderdaad is er kritiek, vaak terecht, op de onredelijke en vaak ook onfrisse voorstellen van de PVV en het Forum voor Democratie. Maar daarnaast is er ook begrip. Joris Luyendijk (of all people) die in De Correspondent pleit om Henk en Ingrid te begrijpen. De rechtse journalist Wierd Duk die een graag geziene gast is bij Pauw en de grieven van Henk en Ingrid probeert te ‘vertalen’ voor het hoogopgeleide kijkerspubliek. Alexander Pechtold die het boek Henk, Ingrid en Alexander schrijft (of eigenlijk laat schrijven door Bart Snels) waarin hij in gesprek gaat met de boze burgers. De term ‘de gewone Nederlander’ van CDA-leider Sybrand Buma. Het gaat mij te ver om te constateren dat de elite het PVV- en FvD-gedachtegoed omarmt, maar er wordt wel degelijk naar geluisterd. Henk en Ingrid worden gehoord. De politiek kan alleen zo weinig met deze radicale, vaak rabiate ideeën.

Daar ligt ook mijn bezwaar tegen de analyse van Melching. De gekozen minister-president (D’66), het witte-fietsen-plan (Provo), de vermogensbelasting van 99% (Nieuw Links) en ontwapening (PSP) waren weliswaar utopische hersenspinsels, maar rabiaat waren deze ideeën niet. De PVV (kopvoddentax) en het Forum (PvdA-maffia) hebben wel iets naargeestigs over zich. Deze reactionaire partijen willen in tegenstelling tot de protestgeneratie niet naar de toekomst kijken, maar dromen net als de Boerenpartij van een Nederland dat nooit bestaan heeft.