PvdA-coryfee Willem Minderhout over de schaduwzijden van het referendum.

Lede ogen

Met lede ogen heb ik aangezien dat mijn partij, de Partij van de Arbeid, onder invloed van constitutionele knutselaars als Niesco Dubbelboer, stap voor stap bezig is om de representatieve democratie te ondergraven door direct-democratische instrumenten als het referendum te introduceren.

Samen met D66 en GroenLinks werden wetsvoorstellen ingediend voor een consultatief en een correctief referendum. Voor dit laatste wetsvoorstel is een grondwetswijziging nodig, dus daar hebben we nog geen last van. Ik vrees echter dat er geen moedige politici als Hans Wiegel meer in de senaat zitten om dit tegen te houden.

Karikaturale simplificatie

De initiatiefwet voor een consultatieve referendum is, zoals we gemerkt hebben, wel aangenomen. Mijn hoop dat dit een dode letter zou blijven was ijdel, mijn vrees dat populisten met deze wet aan de haal zouden gaan is echter bewaarheid door het ‘Oekraïnereferendum’. Bovendien blijkt deze ‘consultatie’ al een vergaande correctieve werking te hebben, omdat veel volksvertegenwoordigers de moed niet hebben om tegen de Volkswil in te gaan. ‘Nee is nee’ ongeacht de consequenties.

Drie recente voorbeelden – de Brexit, het Oekraïnereferendum en het vredesreferendum in Colombia – illustreren  dat referenda  leiden tot een karikaturale simplificatie van de werkelijkheid en een onverkwikkelijke polarisatie in de maatschappij. Om dat te voorkomen was nu net die vermaledijde representatieve democratie uitgevonden. Zeker, ons systeem van evenredige vertegenwoordiging dwingt tot overleg en compromissen. ‘Polderen’ lijkt tegenwoordig een scheldwoord, maar als er iets de ‘Nederlandse identiteit’ bepaalt is het toch dat?

Tirannen op de loer

Ik ontken niet dat de representatieve democratie moeilijke tijden doormaakt, bijvoorbeeld als je kijkt naar de versplintering van het politieke landschap en het teruglopende aantal leden van politieke partijen. Alle initiatieven om de representatieve democratie te ‘versterken’ met instrumenten als referenda ondergraven die positie echter nog verder.  De onmacht van Rutte om iets – wat dan ook – te doen met de uitslag van het Oekraïnereferendum illustreert de vicieuze cirkel waar we ons in gemanoeuvreerd hebben.

Het versterken van de democratie heeft volgens mij ook niet zoveel met de democratische spelregels te maken. Aristoteles, misschien wel de grootste intellectueel van Griekenland, zag het al in de Griekse stadsstaten: als de middenklasse in de knel komt grijpen de demagogen hun kans. En als de demagogen hun kans grijpen liggen de tirannen op de loer. Dit verklaart wellicht de bewondering van het ‘Forum voor Democratie’ voor despoten als Poetin.

Het recept

Het recept voor een stabiele samenleving is zorg dragen voor een stabiele middenklasse en opwaartse sociale mobiliteit. Volksverheffing, zo u wil. Helaas is dit recept een stuk ingewikkelder toe te passen dan een beetje brullen dat ‘nee’, ‘nee’ is.  Toevallig zijn sociaaldemocratische partijen wel opgericht om die lastige taak te volbrengen.

Als eerste stap heb ik een amendement ingediend om het streven naar een correctief referendum uit het PvdA-verkiezingsprogramma te schrappen. Het is misschien pijnlijk om tegen je eigen initiatiefwet te stemmen, maar beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald.

Op naar het licht!