Nepnieuws wordt een steeds groter probleem. Gebruik je gezond verstand. 

 

Hoogstwaarschijnlijk hebben de massale aanrandingen in Frankfurt, begin dit jaar tijdens de jaarwisseling, nooit plaatsgevonden. Een van de ‘slachtoffers’, een 27-jarige vrouw, heeft toegegeven dat ze op die bewuste avond helemaal niet in Frankfurt was. De politie denkt dat er geen enkel bewijs is voor de beschuldigingen. Maar het kwaad is natuurlijk al geschied. Op radicaal rechtse websites wordt dit ‘nieuws’ met beide handen aangegrepen om ‘aan te tonen’ dat vluchtelingen rapefugees zijn. Nepnieuws is koren op de molen van ideologen, die niet geïnteresseerd zijn in de waarheid maar alleen in hun grote ideologische gelijk.

De ideologisering van het nieuws vind ik doodeng. Bevolkingsgroepen worden tegen elkaar opgezet, massahysterie overheerst, mensen laten zich gek maken. Er heerst een extreem wantrouwen. Mensen vertrouwen alleen de ‘waarheid’ en de ‘feiten’ van de eigen groep. Radicaal links ontkent de aanrandingen in Keulen en gelooft meteen in nepnieuws over zogenaamde racistische incidenten die nooit hebben plaatsgevonden, bij radicaal rechts is het precies andersom. Om het bekende Franse cliché maar weer eens uit de kast te halen: Les extrêmes se touchent.

 

Nepnieuws is van alle tijden

Nepnieuws is een nieuw woord, maar het fenomeen bestaat natuurlijk al heel erg lang. Op mijn christelijke middelbare school en in de kerk werd het nepnieuws verteld dat biologen en andere wetenschappers allang wisten dat de evolutietheorie niet klopte, maar dat ze deze ‘bewijzen’ bewust achter hielden om christenen van hun geloof af te brengen. Baarlijke nonsens natuurlijk, maar het werd door bijna alle leerlingen uiteraard voor zoete koek geslikt. Ik vond het verhaal als jonge tiener vooral een beetje vreemd, maar durfde niet om hierover kritische vragen te stellen, omdat ik het ook niet allemaal wist en je je leraren als ‘gezagsdragers’ diende te gehoorzamen. Pas op de universiteit, toen ik geschiedenis studeerde, kon ik door zelf dingen te onderzoeken en heel veel te lezen mijn eigen mening vormen.

Nepnieuws kan religieus gemotiveerd zijn om bepaalde dogma’s te beschermen, maar soms is het ook bedoeld om haat te zaaien. Veel nepnieuws had en heeft betrekking op de Joden, toen en thans werelds favoriete zondebok. In de Middeleeuwen werden broodje-aap-verhalen over Joden verteld, met als doel de Joden als collectief te kunnen vervolgen. Joden zouden bijvoorbeeld stiekem christelijke kinderen offeren, om hun bloed te verwerken in de matzes voor het Pesachfeest. Dit nepnieuws was dan aanleiding voor een nieuwe pogrom. Ook werd beweerd dat de Joden de bronnen hadden vergiftigd zodat de pest kon uitbreken. Nepnieuws kostte veel mensenlevens.

Begin twintigste eeuw verzon de tsaristische geheime dienst de Protocollen van de Wijzen van Sion, een fictief verslag van een geheime bijeenkomst van joodse leiders in Basel, die samenspanden om de christelijke beschaving omver te werpen. De Protocollen werden dankzij de Russische Revolutie een groot succes, omdat deze voor tijdgenoten moeilijk te bevatten gebeurtenis nu kon worden toegeschreven aan een snode samenzwering. Dat maakte het, om een of andere gekke reden, begrijpelijker voor veel mensen. Het feit dat Joodse intellectuelen in de Russische Revolutie, de Spartakistenopstand in Berlijn, de Hongaarse Radenrepubliek en de Beierse Radenrepubliek een sleutelrol vervulden speelde uiteraard ook mee. De ‘jood’ werd vereenzelvigd met het bolsjewisme.

De zogenaamde Alt-Right, de extreemrechtse beweging in de Verenigde Staten die Donald Trump mede aan de macht heeft geholpen, is ook door en door antisemitisch en dol op complottheorieën. Aan de Joods-Amerikaanse miljardair George Soros, die veel politieke initiatieven financieel ondersteunt, worden haast magische eigenschappen toegedicht. Vroeger zou de Joodse bankiersfamilie Rothschild overal achter zitten, nu vervult Soros in de ogen van antisemieten deze sinistere rol.

Soros2

De Alt-Right maakt gebruik van dezelfde symboliek als 19e-eeuwse antisemitische cartoonisten. Soros wordt voorgesteld als een spin en een octopus die de wereld wil manipuleren.

 

Weerbaarheid

Hoe bewapen je je tegen nepnieuws? Belangrijk zijn geduld, distantie, gezond verstand, scepticisme en nuchterheid. Verhalen die te mooi (of te slecht) zijn om waar te zijn zijn vaak niet waar en moet je met gezonde achterdocht bejegenen. Maar, en dit is moeilijk, moet je tegelijkertijd open minded blijven en bereid zijn je eigen vooroordelen kritisch tegen het licht te houden. Emotie is in ieder geval een hele slechte raadgever. Een nieuwsbericht over massa-aanrandingen in Frankfurt roept veel verontwaardiging op. Veel mensen zijn daarna te boos om nog na te denken. Ideologen weten dit natuurlijk en maken hier misbruik van. Om met Admiral Ackbar te spreken: It’s a trap!

Verder is het ook belangrijk om sceptisch te staan tegenover extreme, ideologisch gemotiveerde scepsis. Iets is niet meteen nepnieuws omdat iemand van de tegenpartij wat beweert dat niet in je straatje past. Onderzoek de feiten, neem de tijd, schort je oordeel op en blijf nadenken.

 

Ten slotte heeft Metro, jawel, een aantal praktische tips gegeven om nepnieuws te herkennen. Interessante pagina’s om u geestelijk wat weerbaarder te maken zijn ook Valse nieuwssites en Hoax Wiki. Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

 

PS

Boeiend in dit verband is ook de serie ‘Het einde van een mislukt ‘islamofobie’ frame’, waarin historicus Jan Tervoort links nepnieuws fileert (Asha ten Broeke trapte er ook in.)