Het onderzoek van de OVV heeft alle fysieke informatie gebruikt die beschikbaar was: het wrak van het vliegtuig en deeltjes van de raket die daar gevonden zijn.

Er worden geen conclusies getrokken op basis van primaire radargegevens, omdat de OVV die niet tot haar beschikking had. Ook kreeg de OVV geen satellietbeelden in handen.

Dit is opvallend en duidt op grote onwil van partijen die hadden moeten meewerken aan dit onderzoek. Dezelfde landen moeten ook meewerken aan het strafrechtelijk onderzoek. Het is van groot belang dat daar de radargegevens en satellietgegevens wel gebruikt kunnen worden.

Het conflict

In het voorjaar van 2014 had Rusland de Krim geannexeerd. De opstandelingen in het Oosten van Oekraïne beschikten over zware wapens, die echt alleen door Rusland geleverd konden zijn. De Russen ondersteunden de opstandelingen actief. De Amerikanen en de NAVO van hun kant ondersteunden de Oekraïne met trainingen. En de NAVO hield met acht landen en 30 schepen een militaire oefening in de zwarte zee in juli 2014.

Het conflict in Oekraïne was voor zowel de VS als voor de Russische federatie van groot strategisch belang en speelde zich af in een relatief klein gebied in het Oosten van dat land.

Beide landen beschikken uiteraard over de modernste radar, satelliet en afluistertechnieken. Het spreekt vanzelf dat beide partijen die constant gebruikten. Op 30 juni gaf Generaal Breedlove, Suppreme Allied Commander in Europe, een persconferentie waarbij hij veel details gaf over de Russische betrokkenheid, zoals de troepenbewegingen. Hij vertelde verder dat er in Rusland getraind werd met mobiele luchtafweer.

De Oekraïners bombardeerden in de opstandige provincies met helikopters en vliegtuigen. Dat waren de enige wapens die de opstandelingen niet hadden. Tot 17 juli wisten de opstandelingen ongeveer 15 helikopters en vliegtuigen neer te halen. Oekraïne beschuldigde de Russen al van schending van het luchtruim en van het beschieten van vliegtuigen.

Er was dus een luchtoorlog gaande en beide kanten beweren dat de andere partij BUK raketten in de regio had op 17 juli. Bij zo’n luchtoorlog heeft iedereen de radar aanstaan en de satellieten gepositioneerd, zou je denken.

Na het neerhalen van de MH17

De Amerikanen deden een aantal ferme beweringen. Minister Kerry van Buitenlandse Zaken gaf op 20 juli uitleg op alle belangrijke Amerikaanse TV-stations en even later ook bij een Australisch-Amerikaanse ontmoeting. Hij gebruikte overal gelijksoortige termen. In Australië zei hij het later het duidelijkst: “We saw the take-off. We saw the trajectory, we saw the hit. We saw this aeroplane disappear from the radar screens. So there is really no mystery about where it came from and where these weapons have come from.” Lees hier een van de interviews.

John Kerry: “We saw the take-off. We saw the trajectory, we saw the hit. We saw this aeroplane disappear from the radar screens. So there is really no mystery about where it came from and where these weapons have come from.”

De Russen gaven hun eigen uitleg in een grote persconferentie op 21 juli. Zij beweerden dat er Oekraïense gevechtsvliegtuigen in de buurt van de MH17 waren:

Op meerdere Amerikaanse media werd op 23 juli vervolgens dit kaartje getoond:

http://twitter.com/AC360/status/491737011037155328/photo/1

Het is een duidelijke beschuldiging waar de raket vandaan komt: Shizne, dat in het gebied van de rebellen ligt. CNN zegt dat zij deze informatie van de Amerikaanse regering gekregen heeft.

Op de Russische BBC verschenen op 23 juli ooggetuigen die beweren Oekrainse militaire vliegtuigen gezien te hebben:

De BBC verwijderde even later de video en neemt er nu afstand van, maar had het wel uitgezonden.

Na deze stortvloed aan informatie, waarin iedereen zegt heel veel informatie te hebben, wordt het stil. Op 23 juli neemt de OVV het onderzoek naar de oorzaak van de MH17  crash over en begint de OVV met het aanvragen van informatie.

Welke informatie?
Vanaf het begin vragen Kamerleden of onderzoekers de radar en satellietgegevens wel hebben. Dit is immers een direct bewijs. De toegang tot de crashsite is problematisch. In het recent verdwenen rapport staat ook dat er satellietbewijs is.

Dat betekent dat er met direct bewijsmateriaal gesjoemeld kan zijn. Als het ooit tot een rechtszaak komt, zal het bewijsmateriaal juist van radars en satellieten moeten komen.

De Duitse bondsdag werd vertrouwelijk geïnformeerd over satellietgegevens. Maar Nederland tast nog in het duister. Bij elk debat en bij elke Kamervraag over of de onderzoekers over de informatie beschikken bleef de regering uiterst vaag (zie hier voor een voorbeeld).

Uit het rapport van Eerste bevindingen van de OVV, drie maanden na de crash, bleek dat de OVV de beschikking had over onder andere “primaire radar opgenomen door Russische stations”. En dat bij het onderzoek gebruikt gemaakt werd van “satellietopnamen gemaakt in de dagen na de crash”. Hoe vaak de vraag ook kwam of er ook satellietbeelden gebruikt konden worden van voor en tijdens de crash, een antwoord kwam er niet.

Het rapport zonder primaire radar

Het OVV onderzoek vindt plaats onder ICAO annex 13. Dat betekent dat landen verplicht zijn hun primaire radargegevens over te dragen. Maar de OVV heeft uiteindelijk geen primaire radargegevens gehad, alleen secundaire (zeg maar het verkeer tussen transponders en verkeerstoren). In het rapport staat niets over satellietgegevens van de raket en de crash. Voorzitter Joustra van de OVV zegt na publicatie van het rapport slechts dat hij “beelden” gezien heeft. Wat voor beelden dat zijn, wordt niet nader uitgelegd.

http://youtu.be/OWCcSTWAdIs?t=12m55s

En dan de radarbeelden. Volgens het ICAO verdrag (annex 11, 6.4.2) moeten surveilancegegevens (inclusief primaire en secundaire radardata) worden bewaard voor onderzoek naar incidenten en ongevallen.

De OVV meldt echter op pagina 40 van het rapport:

ovvtabel

Noch Oekraïne, noch Rusland heeft dus radarbeelden verschaft, terwijl ze wel verplicht waren dat te doen. De VS en de NAVO worden in de tabel niet eens genoemd als mogelijke bezitters van radarbeelden.

In de onderzoeksverantwoording vertelt de OVV hoe dit gegaan is. De Russen zegden in februari 2015 toe de radargegevens te leveren, maar leverden ze nooit. In maart 2015 reisde de speciale gezant van de OVV, de heer Adriaan Jacobovits de Szeged (oud ambassadeur van Nederland in de VS, maar ook vloeiend in Russisch), naar Oekraïne om de radargegevens te krijgen. Hij kreeg ze niet: de Oekrainers vertelden dat de civiele radar op 17 juli in onderhoud was en dat de militaire radar uitstond op 17 juli.  Het feit dat er zo laat nog op dit niveau op de radargegeven is aangedrongen, laat zien dat de OVV niet echt onder de indruk was van deze opgegeven redenen.

Merk dus op dat de de OVV uiteindelijk niets beschikte over de gegevens die het zelf in het rapport van eerste bevindingen gemeld had. De NAVO verklaarde dat de MH17 een half uur voordat hij neergehaald werd, van de radarbeelden van AWACS was verdwenen. Het wordt niet duidelijk of er nog andere beelden zijn, bijvoorbeeld gemaakt door Amerikaanse schepen in de Zwarte Zee. Per slot van rekening moest Kerry zijn stellige verklaring toch ergens op hebben gebaseerd, zou je zeggen.

De OVV heeft dus alleen secondaire radargegevens, dat wil zeggen de gegevens van de vliegtuigen die daar met civiele trasponders vlogen. Met de ruwe primaire radargegevens had je kunnen zien of er militaire vliegtuigen in de buurt waren, had je de stukken van de MH17 kunnen zien na de aanslag en had je dus meer over de crash en het uit elkaar vallen van het vliegtuig geweten. En heel belangrijk: in de ruwe data had je wellicht ook de zeer snel vliegende raket gezien. Maar niemand heeft ruwe primaire data overhandigd aan de OVV.

Waarom is dit verontrustend? Ustica

Op 27 juni 1980 stortte Itavia vlucht 870 neer bij het eiland Ustica, vlakbij Sicilië. Alle 81 inzittenden kwamen om het leven. Het ongeluk is gereconstrueerd, er zijn vele processen geweest. En overal waren de radargegevens zoek: op de ene plek was net de pagina uit het logboek gescheurd. Op het Amerikaanse vliegdekschip in de buurt stond het systeem wel of niet helemaal uit in verband met onderhoud. Op een andere radar waren nog net extra vliegtuigen gezien en een Italiaanse militaire radar stond ook uit.

Uiteindelijk is de Italiaanse staat twee jaar geleden veroordeeld tot een schadevergoeding aan de nabestaanden omdat de Italiaanse rechters van mening waren dat de radar het luchtruim onvoldoende in de gaten hield en omdat het ministerie het onderzoek actief had tegengewerkt. Zij achtten een raketaanval (vanaf de grond of vanaf een ander vliegtuig) of een botsing met een ander vliegtuig bewezen.

Er zijn veel theorieën, maar later werd wel duidelijk dat veel militaire gevechtsvliegtuigen van verschillende landen in de buurt in de lucht waren. Wie uiteindelijk het vliegtuig heeft neergehaald is nog steeds niet vastgesteld, ondanks een groot aantal commissies.

Het is van essentieel belang dat de onderzoekers in het strafrechtelijk onderzoek beschikken over zowel de radargegevens als de satellietgegevens en die ook kunnen gebruiken in de vervolging

Welke acties nu?

Dit stuk gaat om radargegevens omdat 100% duidelijk is dat de OVV die van iedereen had moeten krijgen en niet kreeg. Het is van essentieel belang dat de onderzoekers in het strafrechtelijk onderzoek beschikken over zowel de radargegevens als de satellietgegevens en die ook kunnen gebruiken in de vervolging. Dat is des te belangrijk nu de OVV ook officieel heeft vastgesteld (nota bene via foto’s en satellietbeelden van na de crash) dat er op de eerste dag al op een van de crashsites stukken anders zijn neergelegd en dat een transponder is weggehaald.

De Nederlandse regering zal er niet aan ontkomen om landen ook publiekelijk te wijzen op hun verantwoordelijk in deze. Immers VN Veiligheidsraadsresolutie 2166 riep alle landen en actoren in de regio op om volledige medewerking te verlenen aan het onderzoek. Dat is in het OVV onderzoek niet gebeurd, omdat landen zich niet hielden aan de ICAO standaarden. Ook resolutie 2166 riep landen expliciet op zich daaraan te houden.

De wapenstilstand in Oost Oekraïne lijkt stand te houden. Dat zou kunnen helpen om meer medewerking te krijgen. Want om de onderste steen boven te krijgen is meer medewerking onontbeerlijk.