Op zondagavond 11 september, precies vijftien jaar na de verschrikkelijke aanslagen in Amerika, hield ex-fundamentalist en goeroe van de liberale islam Maajid Nawaz zijn vrijheidslezing in debatcentrum De Balie in Amsterdam. Waarom is het geluid dat Nawaz vertolkt zo belangrijk en heilzaam voor het islamdebat? Maar waarom had ik toch ook zo mijn twijfels?

Regressief links

Maajid Nawaz beschouw ik als een van mijn helden. Een liberale moslim die de westerse democratie verdedigt en daarom wordt gedemoniseerd door fundamentalistische moslims en (u raadt het al) regressief links kan niet anders dan mijn volle sympathie hebben. Nawaz is trouwens ook degene die de term ‘regressief links’ bedacht heeft, om daarmee die linkse figuren te duiden die uit een misplaatste vorm van politieke correctheid alles van de islam verdedigen, dus ook de schaduwzijden, en iedereen die ook maar een kritisch woord daarover heeft direct verketteren als ‘islamofoob’ en racist, waardoor vrouwenonderdrukking en homohaat worden gelegitimeerd.

Wilt u een voorbeeld? Merijn Oudenampsen, de Amsterdamse politicoloog die op 11 september bij Buitenhof in debat ging met Paul Cliteur en Zihni Özdil, voordat Maajid Nawaz aan de beurt kwam, is zo’n regressief linkse held. De speech van Edith Schippers over het moslimfundamentalisme werd door hem meteen geframed als een speech die gericht was tegen de islam. De liberale VVD, die pal staat voor vrijheid en gelijke rechten, werd over één kam geschoren met de antirechtstatelijke PVV. En ten slotte zou het volgens Oudenampsen allemaal de schuld zijn – uiteraard – van de ‘witten’. Regressief links is net als extreemrechts immers racistisch en veroordeelt mensen op basis van huidskleur. Oudenampsen hoestte alle clichés die je bij sociale wetenschappen op de UvA leert op en deed uiteraard geen enkele poging om zijn stellingen te beargumenteren.

 

Humpty Dumpty

Nawaz is dus een held. Maar hij is wel een hele gladde held, die zijn praatjes zo ‘smooth’ mogelijk verkoopt, een feel good goeroe.

De Balie zat stampvol. Van de spraakmakende intellectuele elite in Nederland zag ik alleen Eddy Terstall, die op aanraden van zijn vrienden Theodor Holman en Hans Teeuwen naar deze avond gekomen was. De rest liet het afweten. Niemand van de Grachtengordel, geen enkele feminist (logisch natuurlijk, want feminisme is regressief links) en ook de rechtse kerk schitterde door afwezigheid. Willen mensen alleen horen wat ze willen horen? Zijn lezingen alleen een oefening in zelfbevestiging? Dat idee kreeg ik wel.

Welke mensen waren er dan wel? Een groot deel van de bezoekers was moslim, moslims van het liberale soort, die in Nawaz een soort van profeet zagen. Zo gedroeg de Pakistaanse Brits zich ook een beetje. Wat een show, wat een charisma.

Het levensverhaal van Nawaz staat beschreven in zijn autobiografie Radical en werd tijdens zijn presentatie vol passie én met islamitische rapmuziek samengevat. Nawaz groeide op in de Engelse regio Essex, had zwarte vrienden en luisterde naar rapmuziek. Hij rapte zelf ook en zijn artiestennaam was Magic, wat natuurlijk een beetje lijkt op Maajid.

Erg religieus was hij niet. Dat veranderde mede als gevolg van het racisme waar hij als ‘Paki’ mee te maken kreeg. Pakistaanse en zwarte tieners werden belaagd door racistische mannen van in de twintig met messen en boksbeugels. Ze waren vaak lid van de paramilitaire racistische organisatie Combat 18. De politie deed niets en was volgens Nawaz op de hand van de racisten. Hij noemt ook de moord op Stephen Lawrence in 1993. Lawrence, een zwarte tiener, werd vermoord door een groepje racisten, maar de Engelse politie weigerde een fatsoenlijk onderzoek te doen. Het begrip ‘institutioneel racisme’ is toen ontstaan. Het betekent dat het racisme ook in de instituties zit. In Nederland wordt het begrip veel te gemakkelijk gebruikt door linkse activisten, maar in het geval van de zaak Lawrence was de typering institutioneel racisme terecht.

Voor Nawaz is muziek, rap en hiphop, heel belangrijk. Hij kon er zijn woede in kwijt (Fuck tha Police van Ice Cube, met de passage ‘They have the authority to kill a minority’) en voelde ook een soort van trots. Muziek zorgde voor empowerment. Vooral islamitische hiphop – Allahu Akbar met een stevige beat eronder – hielp hem om zijn islamitische identiteit te vinden. We horen wat fragmenten en een zwarte muzikant, een goede vriend van Nawaz, zingt ook een hiphopnummer, iets met ‘Allahu Akbar’, ‘motherfucker’ en ‘all the king’s horses and all the king’s men’ . Islam, gangstercultuur en het antropomorfische ei Humpty Dumpty in een song, ik vond het knap.

Het zingen hielp Nawaz jaren later ook op de been, toen hij in de Egyptische gevangenis zat. Hij mocht eerst geen boeken lezen, dus zong hij zichzelf moed in met islamitische muziek. Wederom ‘Allahu Akbar’, maar dan zonder verwijzingen naar Oedipus Rex en Lewis Carroll.

 

Missionaris van het islamisme

Maajid Nawaz werd via zijn broer actief voor de moslimfundamentalistische, maar niet-terroristische organisatie Hizb-ut-Tahrir, die streefde naar een wereldwijd kalifaat via coups en revoluties. De regeringen van islamitische landen zouden marionetten van het Westen zijn. Nawaz kreeg beelden van de burgeroorlog in voormalig Joegoslavië te zien, waar veel Bosnische moslims door Serviërs werden vermoord. Deze ‘genocide’ hielp Nawaz om te radicaliseren. Vanwege zijn oratorische kwaliteiten (toen ook al) werd hij al gauw een belangrijke figuur binnen Hizb-ut-Tahrir. Als missionaris van het islamisme hielp hij om de beweging in Pakistan en Denemarken op te zetten. Toen hij dat ook in Egypte wilde doen werd hij echter gearresteerd. Hij werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf.

In tegenstelling tot vele anderen radicaliseerde Nawaz niet verder in de gevangenis. Dat kwam volgens hem omdat Amnesty International hem had geadopteerd als gewetensgevangene. Deze solidariteit zou op Nawaz zo veel indruk hebben gemaakt, dat hij milder werd en kritisch begon te kijken naar zijn eigen standpunten.

Ook Animal Farm van George Orwell, een van de boeken die hij in de gevangenis las, zou hem helpen van mening te veranderen. De totalitaire samenleving die Orwell in zijn boek beschreef leek heel erg op het Utopia dat islamisten nastreven. Toen een jihadistische medegevangene hem vertelde dat hij streefde naar het kalifaat omdat je dan niet-islamitische vrouwen straffeloos kon verkrachten en als slaaf mocht houden, realiseerde Nawaz zich dat zijn islamitische utopie in het echt een orwelliaanse nachtmerrie zou worden. Hij kreeg gelijk, want de in 2014 opgerichte Islamitische Staat was zo’n totalitaire dystopie.

 

Een echte goeroe

Maajid Nawaz werd in 2006 vrijgelaten. Hij ging weer terug naar Engeland en brak in 2007 met Hizb-ut-Tahrir. Een jaar later stichtte hij met Rashad Zaman Ali en Ed Husain de Quilliam Foundation op, een denktank die de geestelijke strijd aanbindt met islamisme.

Nawaz is nog steeds een moslim, maar wel een van het liberale soort. Hij vindt dat de islam zich moet hervormen, vrijheid en democratie echt moet omarmen. Hij gelooft dat het islamisme het beste kan worden bestreden met een softe benadering. Geweld – de invasie van Irak in 2003, het martelen van gevangenen, drone-aanvallen op terroristen – werkt volgens hem alleen maar contraproductief, zorgt voor verdere radicalisering. Hij vindt dat het islamisme een counter narrative, een tegenverhaal, moet krijgen. Dat is een moeilijke taak, want welke verlichte vrijheidshelden bestaan er in de islam? Nawaz probeert naar historische voorbeelden te zoeken, maar weet alleen te melden dat het Ottomaanse Rijk in de negentiende eeuw homoseksualiteit niet langer strafbaar stelde. Zonder meer een interessant feit, maar is dit genoeg?

De liberale positie die Nawaz als moslim inneemt zorgt er in ieder geval voor dat hij van alle kanten wordt verketterd. Moslimfundamentalisten noemen hem een afvallige en bedreigen hem regelmatig met de dood, regressief links beschouwt hem als een huismoslim die uit opportunistische redenen islamofoob is geworden, en populistisch rechts ten slotte vertrouwt Nawaz niet omdat hij moslim is, en gelooft dat hij taqiyya pleegt.

Hebben de critici een punt? Ergens misschien wel. Zijn autobiografie Radical vertelt zijn levensverhaal wel heel erg mooi, maar dit klopt niet altijd. In de jaren na zijn vrijlating brak Nawaz niet meteen met Hizb-ut-Tahrir, van een plotselinge bekering is daarom geen sprake. Toch hebben de critici ook een eigen agenda, want je mag van regressief links geen kritische moslim zijn die zelf nadenkt. De extreemlinkse ex-Labourpoliticus George Galloway (de Britse Merijn) van de Respect Party (de Britse DENK) waarschuwde moslimkiezers voor Nawaz, omdat hij geen goede moslim zou zijn.

Nawaz doet mij erg denken aan de apostel Paulus, die voor zijn bekering Saulus heette. Saulus vervolgde als vrome jood de christenen, maar zou door Jezus Christus zelf zijn bekeerd in een visioen, waarna Saulus christen werd en het evangelie overal in het Romeinse Rijk verspreidde. Ondanks zijn nieuwe naam bleef Paulus natuurlijk dezelfde persoon, ook zeer onverdraagzaam, en maakte heftige ruzies met Petrus en andere christelijke leiders. Nawaz is zonder meer een aangenamer figuur dan Paulus, maar ook hij is na zijn bekering dezelfde persoon gebleven. Nawaz is een gladde prater. Eerst was hij missionaris van Hizb-ut-Tahrir, nu is hij dat van de liberale islam. De verwijten dat Nawaz carrière wil maken, veel geld wil verdienen – de Quilliam Foundation krijgt miljoenen ponden aan subsidies – en ijdel is zijn niet ongegrond.

Nawaz zit bij het goede team, de liberalen. Zijn kritiek op islamisme, regressief links en populistisch rechts is volkomen terecht. Ook zijn inzet voor vrijheid en democratie is zeer te prijzen. Niettemin is ook Nawaz niet zonder zonde. Daarover gesproken, in april 2015, tijdens de Ramadan nota bene, werd Nawaz gefilmd in een Londense stripclub.

Dan je ben je dus een echte goeroe.

 

 

PS

Via Vimeo kun je het debat nog een keer rustig bekijken