Wat een momentum krijgt die basisinkomenbeweging toch. Na steden als Wageningen, Groningen en Eindhoven maakte Nijmegen op 30 april bekend te willen ‘experimenteren’ met het basisinkomen. Bij nadere lezing hebben die experimenten echter weinig te maken met een echt onvoorwaardelijk basisinkomen voor iedereen. Of zo’n breed basisinkomen maatschappelijk haalbaar of betaalbaar is valt met dit soort initiatieven dus niet uit te maken.

De experimenten in bijvoorbeeld Wageningen en Nijmegen betreffen bijstandsgerechtigden die ontheven zouden moeten worden van sollicitatieplicht en kortingen op de uitkering indien ze gaan werken. De gedachte is dat bijstandsgerechtigden nu gehinderd worden om voluit aan de slag te gaan omdat ze er financieel niet veel mee opschieten. En dat is vaak ook zo als je de uitkering inruilt voor een minimumloon en ook nog eens gemeentelijke douceurtjes als gratis zwemmen verliest. Hoewel de experimenten ongetwijfeld ‘activerend’ zullen werken is dit toch de verkeerde manier. Zo bevestigt het de verkeerde maar breed ingesleten perceptie dat de bijstand een soort automatisch basisrecht is en een korting daarop bij werk een straf. Hoewel het op individueel niveau te begrijpen is dat het zo ervaren wordt is het de wereld op zijn kop. De bijstand is een aanvulling tot het sociaal minimum indien iemand niet zelf in staat is dat niveau te halen. De korting die men krijgt indien weer zelfstandig een inkomen kan worden verworven is dus geen straf omdat het basisidee is dat je sowieso voor je eigen inkomen moet zorgen.

Ook kunnen dit soort experimenten leiden tot vreemde situaties waarin een bijstandsgerechtigde zijn uitkering mag houden en daarnaast hetzelfde salaris verdient als iemand die dat werk toch al deed. Ongetwijfeld plezierig voor de bijstandsgerechtigde maar uitermate unfair jegens de ‘reguliere’ werknemer.

Maar goed, is een echt onvoorwaardelijk basisinkomen voor iedereen dan wel haalbaar of wenselijk? Een aantal achterliggende ideeën spreekt me wel aan. Als het basisinkomen in de plaats komt van alle nu bestaande sociale voorzieningen en toeslagen dan wordt het sociale stelsel een stuk eenvoudiger en kunnen de uitvoeringskosten flink omlaag. Maar dat is theorie. Als we er achter komen dat er groepen zijn die door ziekte of ander ongeluk nooit iets zullen kunnen verdienen naast dat sobere basisinkomen dan zal de politiek daar ongetwijfeld snel aanvullend beleid voor ontwikkelen. En voor je het weet zitten we weer met een woud aan toeslagen en uitzonderingen.

Wat de mogelijke gedragseffecten betreft ben ik ook minder optimistisch. Nu al is er werk waartoe Nederlanders nauwelijks te bewegen zijn en dat zal met een basisinkomen niet verbeteren. Dat betekent dat we voor minder plezierige jobs nog meer dan nu aangewezen zijn op immigranten die uiteraard geen aanspraak kunnen maken op een basisinkomen. Want het zal duidelijk zijn dat we een basisinkomen niet kunnen verstrekken aan iedere wereldburger. Zo krijg je een soort Dubai samenleving waar de ingezetenen genieten van de sociale voorzieningen en buitenlanders het vuile werk opknappen. Dat gaan ook partijen als GroenLinks die een basisinkomen wel zien zitten niet erg leuk vinden.

Ik vraag me ook af wat de invoering van een basisinkomen gaat doen met de beloning van arbeid in bredere zin. Het is natuurlijk onhaalbaar dat alle huidige werkenden gewoon hun huidige salaris blijven verdienen en daarnaast ook een basisinkomen krijgen. Dan wordt het systeem echt onbetaalbaar. Als we aannemen dat de netto inkomens gemiddeld ongeveer hetzelfde blijven als nu dan betekent dit dat werken minder rendabel wordt. Het betekent de facto dat je salaris zwaarder wordt belast maar dat je dat weer terugkrijgt als basisinkomen. Stel je verdient nu €2.000 netto per maand. Met een basisinkomen van zeg €800 is de marginale opbrengst van elke dag op tijd opstaan dan slechts €1.200 in plaats van €2.000. Eenzelfde soort effect dus als huidige bijstandsgerechtigden ervaren. Dat lijkt me niet bevorderlijk voor de arbeidsparticipatie in bredere zin en dus voor de haalbaarheid van een echt breed ingevoerd basisinkomen.

Geen van de mij bekende experimenten met een basisinkomen adresseert dit soort effecten en maatschappelijke gevolgen. Het betreffen allemaal geïsoleerde settingen waar een afgebakend aantal armen of sociaal zwakkeren een aanvulling krijgt op hun inkomen of mogen werken met behoud van uitkering. Ze zeggen niets over de herverdelende – en gedragseffecten op de maatschappij als geheel.

Zolang robots niet echt alles hebben overgenomen moeten we gewoon werken om de samenleving draaiende te houden. Een maatschappij waarin we allemaal kunnen genieten van het zogenaamde goede leven en ons bestaan zin geven met het lezen van poëzie blijft vooralsnog een utopie.

En wat de bijstand betreft stel ik een ander experiment voor. Het uitganspunt van dat systeem gaan we omdraaien. Iemand die niet zelfstandig een inkomen kan verwerven of een baan kan vinden meldt zich niet bij de gemeente om een uitkering aan te vragen maar met het verzoek om te kunnen werken. Het verandert hopelijk iets aan het waanidee dat werken voor een inkomen een straf of een vorm van dwangarbeid is.