De sfeer buiten in de natuur kan soms een merkwaardig contrast vormen met je gemoedsgesteldheid. Als ik vanuit mijn werkkamer naar buiten kijk, zie ik een verstilde natuur, met bomen die met rijp zijn overdekt, een winters tafereel van rust en helderheid – zoals het hoort in deze tijd van het jaar.

 

Ondertussen worden we van alle kanten bestookt met jaaroverzichten en vooruitblikken. Daar ontkom je niet aan op deze laatste dagen van een turbulent jaar. Velen zeggen dat het niet erger kan worden dan in 2016 het geval is geweest: met radicaal-islamitische aanslagen in België en Frankrijk en Berlijn, een vernietigende oorlog in het Midden-Oosten, met de strijd om Aleppo als absoluut dieptepunt, een Brexit, een Oekraïnereferendum, de verkiezing van Trump, etc. etc.

 

Maar natuurlijk kan het wel erger. De ellende van 2016 is niet afgesloten en zal zich voortzetten, en er zullen nieuwe bedreigingen bij komen. Alhoewel ik geloof dat optimisme een morele plicht is, ben ik pessimistisch gestemd.

 

Ik moet dezer dagen veel denken aan een boek dat ik dit jaar las – veel te laat, want het dateert uit 2013. Het boek (Mijn beloofde land: de triomf en tragedie van Israël) is geschreven door Ari Shavit, een journalist van Haaretz, en biedt in een aantal portretten en reportages een veel inzicht biedend overzicht van de moderne geschiedenis van Israël. Ook Shavit is niet optimistisch gestemd. Integendeel, hij heeft het idee dat zijn land aan de vooravond van een beslissende vuurproef staat. Dat komt omdat Israël omringd wordt door, wat hij noemt, zeven cirkels van dreiging. Hij benoemt deze als de islamitische cirkel, de Arabische cirkel (m.n. na de zogenaamde Arabische ‘lente’), de Palestijnse cirkel, de cirkel van de binnenlandse problematiek, de mentale en morele cirkels en de cirkel van de identiteitscrisis. Dreiging van buitenaf dus, die door interne zwakte waarschijnlijk niet kan worden gepareerd.

 

Zouden we voor ons land en werelddeel ook dergelijke cirkels van dreiging kunnen benoemen?

 

De buitenlands-politieke dreiging bestaat sowieso uit twee cirkels:

 

  • Er is de dreiging van een nieuwe polarisatie tussen Rusland en Amerika, al weten we nog niet welke vorm deze zal aannemen na het aantreden van Donald Trump. Maar de Russische interventie in de Amerikaanse verkiezingen, de uitzetting van 35 diplomaten door Obama en de revanche van Poetin laten vooralsnog weinig goeds vermoeden.
  • In het Midden-Oosten wil het maar geen vrede worden. Op het moment dat ik dit schrijf is het bestand dat Rusland, Turkije en Syrië sloten, al weer geschonden. Hoe gaat het Midden-Oosten er na de IS-periode (intermezzo?) uitzien? En waarom staat Amerika zo buitenspel, en hoe lang gaat dat nog duren?

 

Wanneer we vervolgens naar Europa en Nederland kijken, zien we een werkelijkheid die alles behalve rooskleurig mag heten.

 

  • In Europa regeren de middelpuntvliedende krachten. De discussies over de gevolgen van het Brexit zullen in alle scherpte op tafel komen, de zuidelijke lidstaten zullen financieel-economisch instabiel blijven en nog voor veel problemen zorgen.
  • De populistische reactie is nog niet over haar hoogtepunt heen. In Oostenrijk is een machtsgreep van de FPÖ ternauwernood voorkomen, maar in Frankrijk is Marine Le Pen nog niet verslagen, in Duitsland is de AfD aan een opmars bezig, en in Nederland staat de PVV van Wilders aan kop in de peilingen. Het populisme is een spiegel die ons de zwakheden en tekortkomingen van het establishment laat zien. Maar het is geen onderdeel van de oplossing.
  • Er is de blijvende dreiging van terreuraanslagen, die op den duur een zeer ontwrichtende werking kunnen hebben. Jihadstrijders keren terug uit het Midden-Oosten, en zullen ook in 2017 hun gruwelijke werk doen.
  • Er is het nieuwe debat over het racisme, dat ongekend polariserend werkt. Het is over komen vliegen vanuit Amerika, en legt een frame over het Nederlandse debat dat zonder meer verstikkend is. Gelukkig heeft Sylvana Simons zichzelf inmiddels buitenspel gezet, maar DENK zal wel enkele zeteltjes scoren in maart en dit onverkwikkelijke vuurtje blijven opstoken.
  • De politieke verdeeldheid is groter dan ooit. Als Wilders straks wint en de anderen hem zullen negeren, zal een door Wilders voorspelde/aangekondigde ‘revolte’ er zeker van komen. Of drie andere partijen een werkbare meerderheid zullen kunnen vormen, is nog maar zeer de vraag. Waarschijnlijk zullen er meer partijen nodig zijn, met alle instabiliteit die daarvan het gevolg zal zijn. Het establishment is, denk ik, een beetje in paniek. Verschillende nieuwsprogramma’s bereiden al uitzendingen voor over de mogelijkheden van een extraparlementair kabinet.

 

2017 wordt dus een jaar van vele beproevingen, misschien wel van een vuurproef. Ik kan er niet veel anders van maken. De witte bomen in mijn tuin kijken mij verwijtend aan.