In het Gemeentemuseum te Den Haag kunt u het hevig aan verandering onderhevige silhouet van de vrouwenmode in de 19e eeuw op de voet volgen in een prachtige expositie die gemengde gevoelens oproept.

De reis begint rond 1800 en eindigt in 1914, wat betekent dat de bezoeker ruim een eeuw aan modegrillen voorbij ziet komen. Zoals vaak bij modetentoonstellingen is het vooral de garderobe van de dames die centraal staat, maar dat is zeker in dit geval meer dan terecht: er is goed beschouwd geen enkele andere periode waarin de vrouwenmode zo vaak en drastisch veranderde als in de 19e eeuw. Nee, ook de 20e eeuw niet, waarin de kleding voor vrouwen –vanaf de Eerste Wereldoorlog- voornamelijk steeds praktischer en makkelijker draagbaar werd. Een trend die zich tot vandaag de dag nog voortzet, te oordelen naar het succes van de huispakken van Roy Donders.

Romantische Mode

Romantische Mode

Dat was een eeuw eerder wel anders. En het begon zo veelbelovend: na de Franse Revolutie van 1789 is het -gelukkig- gedaan met de belachelijk extravagante jurken en pruiken waar ooit de onfortuinlijke Marie-Antoinette furore mee maakte. Vrijheid blijheid voor iedereen, ook op modegebied, dus geen gekkigheid meer. Less is more is het motto. En dus kunnen de gezusters Bennet uit Pride & Prejudice begin 1800 heerlijk ronddartelen in luchtige empire-japonnen, mode geïnspireerd door de klassieke oudheid, maar dat duurt niet lang; denk alleen maar aan Sissi of Scarlett O’Hara, beroemde schonen die zich in de tweede helft van dezelfde eeuw alweer in korsetten en hoepelrokken moeten hijsen. Ook onze eigen Eline Vere loopt er in 1889 in burgerlijk Den Haag zwaar ingesnoerd bij. Voelt toch een beetje als weer terug naar af. Wat was er gebeurd en waarom veranderde dat modebeeld zo snel?

Mr. Darcy meets Eline Vere

Op die vraag probeert de tentoonstelling Romantische Mode een antwoord te geven. Daarnaast moeten al die prachtige outfits natuurlijk in volle glorie te bewonderen zijn. Goed gevonden is de manier waarop de bezoeker kennismaakt met de mode in kwestie; behalve paspoppen zonder gezicht die de kleding mogen tonen (maar die verder natuurlijk niet veel te vertellen hebben), wordt er in de bijbehorende en rijk geïllustreerde teksten handig gebruik gemaakt van romans, films en tv-series die bekend zijn bij een groot publiek en die zich in die periode afspelen. De ondertitel van de tentoonstelling luidt dan ook ‘Mr. Darcy meets Eline Vere’. Heel slim, want zo kun je de mode tot leven brengen aan de hand van bekende en geliefde karakters. Naast al eerder genoemde voorbeelden komen zo ook Wuthering Heights, La Dame aux Camélias, Titanic en Downton Abbey voorbij. Leuk bijkomend extraatje van deze aanpak is dat er naast de originele mode uit die tijd ook kostuums uit de verschillende films en tv-producties getoond kunnen worden. Tevens alle lof voor de algehele aankleding van de zalen, want door middel van foto’s en schilderingen die soms hele wanden bedekken waant de bezoeker zich in 19e-eeuwse sferen. Heel stijlvol allemaal.

Romantische Mode

Romantische Mode

Neem naast het bewonderen van de kleding vooral ook de tijd om alle achtergrondinformatie te lezen, want er wordt een fascinerend verhaal verteld over de dynamische periode die de 19e eeuw was en hoe die snel veranderende wereld het modebeeld beïnvloedde. Mode was niet alleen om mee te pronken, maar ook een middel om uitdrukking te geven aan een bepaalde sociale status. Vooral voor de zogenaamde ‘nieuwe’ rijken, waarvan er in de loop van de eeuw steeds meer kwamen, was de juiste kleding bij uitstek een middel om hun maatschappelijke positie te benadrukken. Al lopende door de zalen wordt wel duidelijk dat het toch voornamelijk de dames waren die de last van hun bevoorrechte positie letterlijk met zich mee moesten dragen, want de strenge kledingetiquette hield meestal geen rekening met comfort of welzijn. Zo werden er tussen 1850 en 1860 aniline-verfstoffen geproduceerd waar mooie en felle kleuren mee konden worden gecreëerd, maar die bevatten soms uiterst gevaarlijke ingrediënten, zoals arsenicum. De gevaren voor de gezondheid waren in die tijd ook al bekend, maar ja, zolang de mode bepaalde kleuren voorschreef nam je het risico maar…

Mode was niet alleen om mee te pronken, maar ook een middel om uitdrukking te geven aan een bepaalde sociale status.

Verspeeld door emancipatie

Conclusie: alle respect voor deze Die-Hard Fashionista’s avant la lettre, want het moge zonneklaar zijn dat het niet altijd een pretje is geweest. Dat wordt nog maar eens duidelijk gemaakt in het laatste zaaltje, waarin als het ware afscheid wordt genomen van de ‘romantische mode’. De Eerste Wereldoorlog is dan in aantocht, een strijd die het oude Europa voorgoed zou veranderen. Ook de positie van de vrouw veranderde; bij haar nieuwe, actieve en (economisch) zelfstandige leven had zij behoefte aan bijpassende, praktische kleding. Er was geen tijd en plaats meer voor de ingewikkelde romantische mode, die onverbiddelijk plaats moest maken voor de moderne outfits van de 20e eeuw.

 

En het was in dit laatste zaaltje dat ik hopeloos ten prooi viel aan een onontkoombaar melancholisch gevoel. Want welke vrouw droomt er stiekem niet van om in zulke prachtige, handgemaakte jurken rond te mogen lopen? En dan niet alleen op je bruiloft of op een rode loper, maar gewoon, omdat het kan. Omdat het mode is. Omdat het van je verwacht wordt. Ooit was het ons voorrecht, ons privilege om ons in japonnen te kleden waarin we alleen maar mooi hoefden te zijn. Veel meer kon je er ook niet in doen, maar dat hoefde ook niet. Die luxe, plus de hoffelijkheid van mannen, hebben we verspeeld op het moment dat we zo nodig moesten emanciperen. Eeuwig zonde.

Intrigerende expositie

Maar als ik het Gemeentemuseum en Den Haag achter me laat vind ik ook mijn gezond verstand weer terug. Even dagdromen was fijn, maar ik hoef natuurlijk niet écht terug naar de 19e eeuw. (Nou, okee, een weekje dan, zou dat kunnen?) Het toont wel de kracht van de expositie aan. Het is allemaal immers toch een beetje bedoeld om bij weg te zwijmelen, ondanks ook wat minder aantrekkelijke jurken (al blijft dat een kwestie van smaak) en informatie die je af zou moeten schrikken. Jaja, ik weet het, het was toen niet allemaal rozengeur en maneschijn. En toch. Er wordt een romantische wereld gepresenteerd, een wereld die lang geleden is verdwenen maar waar de moderne mens soms gewoon even naar terugverlangt. Dat verklaart ook het succes van al die kostuumdrama’s op tv en in de bioscoop. En van tentoonstellingen als deze, waar overigens ook een paar creaties zijn te bewonderen van hedendaagse mode-ontwerpers die zich lieten inspireren door de 19e eeuw. Het Gemeentemuseum heeft al veel gepresenteerd op het gebied van mode, maar dit vond ik verreweg de meest intrigerende expositie. Eentje die tot nadenken stemt. Een aanrader dus!

Er wordt een romantische wereld gepresenteerd, een wereld die lang geleden is verdwenen maar waar de moderne mens soms gewoon even naar terugverlangt.

Romantische Mode is nog te zien tot en met 22 maart 2015

romantische-mode3