Leviathan of Het hart in de steen is door uitgeverij Balans aangekondigd als het magnum opus van Volkskrant-columnist Max Pam. De roman leest als De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch, maar dan met meer vaart en zonder metafysisch gezwets. 

 

As en diamanten

Wat hebben de moord op Theo van Gogh, het leven van een Joodse diamantslijper en de Oekraïense kampbewaker Iwan Damjanjuk met elkaar te maken? Op het eerste gezicht niets, maar Max Pam weet dit allemaal met elkaar te verbinden in zijn roman. Leviathan of Het hart in de steen leest als een trein, is humoristisch en bevat Pams nuchtere, haast cynische kijk op het leven. Alles wat de mens probeert is uiteindelijk zinloos. En we zijn allemaal ten dode opgeschreven.

Max Pams boek bevat ook een zwart-wit-schets van de Oostenrijkse kunstenaar Alfred Kubin, getiteld Ins Unbekannte, gemaakt in 1900 of 1901. Tientallen naakt mensen, met onherkenbare gezichten, lopen langzaam een duivelse muil binnen. Ofschoon de prent natuurlijk herinnert aan de griezelige middeleeuwse tekeningen over de hel, met monsterlijke duivels, lijkt het ergens ook een voorbode op wat er tijdens de Holocaust zou gebeuren. De nazi’s voerden immers miljoenen Joden naakt de gaskamers van Auschwitz, Majdanek, Belzec, Treblinka en Sobibor in. En verbrandden ze daarna in de crematoria. Het ‘ashes to ashes, dust to dust’ werd door de nazi’s heel letterlijk genomen.

Van menselijke as kun je ook diamanten maken. Met de huidige techniek is dat mogelijk. Er zijn zelfs bedrijven die zich hierin hebben gespecialiseerd. Je kunt je overleden geliefde dan als een sieraad dan altijd bij je dragen. Of in de vensterbank zetten. Als kunstmatig gecreeërde diamant ben je voor de eeuwigheid bewaard. Al filosoferende over hoe Pam de lijntjes in zijn boek met elkaar zou verbinden kwam ik daar opeens op. Het was geen gekke associatie, want vijftig bladzijden later vertelde Vanter – de collega van hoofdpersoon Albert Steinberg – dat hij ook zo wil eindigen. En Alberts grootvader David Steinberg, die in zijn leven een pleitbezorger was van het cremeren, eindigt ironisch genoeg (wel een hele zwartgallige vorm van ironie) in het crematorium van Sobibor. Maar hij heeft op tijd een diamant weten te verstoppen die via via weer bij Albert terecht komt. Ook moest ik trouwens plotseling denken aan de beruchte antisemitische uitspraak van Theo van Gogh over de Holocaust: ‘Wat ruikt ‘t hier naar caramel? Vandaag verbranden ze alleen suikerzieke joden.’ Maar deze anekdote noemt Max Pam gek genoeg niet in zijn boek. Of zal dit een bewuste keuze van Pam geweest zijn, omdat dit zo voor de hand ligt?

 

Hommage aan de meester

Wel lezen we, net als in De ontdekking van hemel, weer over Karl Ludwig Sand, de nationalistische theologiestudent die in 1819 de schrijver August von Kotzenue vermoordde. Pam vergelijkt de reactionaire Kotzebue met Theo van Gogh en de fundamentalistische Sand met Mohammed Bouyeri. Het recalcitrante woord wordt door een dogmaticus vermoord. Het zwaard is helaas toch machtiger dan de pen.

Net als het magnum opus van Mulisch is Leviathan of Het hart in de steen een sleutelroman, waarin een aantal bekende Nederlanders onder een pseudoniem een rol spelen: advocaat Bram Snorkowicz (deze is te makkelijk en ga ik niet uitleggen), professor Oslinga (Meindert Fennema) en een dronken linkse historicus die iedereen beledigt (Maarten van Rossem natuurlijk). In De ontdekking van de hemel spelen historicus Lou de Jong, minister-president Joop den Uyl (Ome Koos) en natuurlijk schaker Hein Donner (Onno Quist) een rol. Een mooie hommage aan de meester.

Interessant is bovendien dat Harry Mulisch in de jaren zestig ooit het proces tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem versloeg voor Elseviers Weekblad en Max Pam voor de Volkskrant het proces tegen Iwan Demjanjuk optekende. Maar waar schrijftafelmoordenaar Eichmann eindigde aan de galg daar werd Demjanjuk, een klein radertje in de grote massamoordfabriek, vrijgelaten. Bij Harry Mulisch is er een god (Mulisch zelf) en heeft de wereld zin, het oeuvre van Max Pam is net als de auteur zelf in alles atheïstisch.

 

Zure recensies

De recensies over Leviathan of Het hart in de steen in Trouw, de Volkskrant en De Groene Amsterdammer waren een beetje zuur. Max Pam zou zich hebben vertild, met te veel feiten komen waardoor de lezer afhaakte en meer een columnist zijn in zijn beschrijvingen dan een romancier. Of deze recensies het boek recht doen, daar heb ik mijn twijfels bij. De ontdekking van de hemel, met zijn tripjes naar Cuba, Rome, Jeruzalem en natuurlijk de hemel, ligt veel zwaarder op de maag. Maar dit boek is, vergeef mij voor mijn flauwe uitdrukking, de hemel in geprezen. Leviathan of Het hart in de steen is naar mijn bescheiden smaak gewoon beter. Het leest vlot en het geeft terecht geen antwoorden op de existentiële vragen van ons menselijke bestaan, omdat die antwoorden er domweg niet zijn.

Ook biedt de roman van Pam een ijzersterke cultuurkritiek op onze oppervlakkige samenleving. Die oppervlakkigheid wordt gepersonifieerd in zijn vriendin Veronica (what’s in a name?), die programmamaker is bij een belangrijke Nederlands televisieprogramma op de publieke omroep. Veronica heeft bedacht dat inhoud afgewisseld moet worden met entertainment, om de televisiekijkers te blijven boeien. Dit is natuurlijk goed voor de kijkcijfers, maar dodelijk voor de intellectuele diepgang. Nederland verandert steeds meer in A brave new world. Mensen als Alfred Steinberg worden vreemdeling in eigen land, met hun buitenissige interesse in de dingen die er wel echt toe doen.

Ten slotte nog de titel: Leviathan slaat natuurlijk op het beroemde boek van Thomas Hobbes, waarin de Engelse filosoof stelt dat mens een wolf voor zijn medemens is. Pam gelooft niet in betere mensen. ‘Het hart in de steen’ slaat op het lelijke stukje zwarte koolstof in de Cullinan-diamant, waardoor die stuk geslagen moest worden. Perfectie bestaat niet, maar om dit toch te bereiken maken wij alles stuk. Pogingen om grip op het leven te krijgen zijn gedoemd om te mislukken. Alles is zinloos, we gaan allemaal dood, maar de wereld draait door.