In Keizers van het Colosseum en Israël verdeeld, twee onlangs verschenen boeken over de klassieke oudheid, speelt de Flavische keizerdynastie een cruciale rol. Zowel bij de creatie als de verwoesting van een iconisch gebouw.

Keizers van het Colosseum: provincialen aan de macht

Er zijn van die monumenten die onlosmakelijk verbonden zijn met een stad en andersom. Wat zou Parijs zijn zonder de Eiffeltoren? En New York zonder het Vrijheidsbeeld? Behalve dat ze een populaire attractie zijn vertellen deze stadssymbolen ook wel degelijk een verhaal. Hun geschiedenis gaat echter niet zover terug als die van het monument dat al eeuwenlang het gezicht van de stad Rome bepaalt; het Colosseum. Het wordt jaarlijks door miljoenen mensen bezocht en is toch wel dé toeristische trekpleister van de Italiaanse hoofdstad te noemen. Maar wat weten al die bezoekers eigenlijk van het gebouw, behalve dat er gladiatorengevechten werden gehouden?

Keizers van het Colosseum – Anton van Hooff

Keizers van het Colosseum – Anton van Hooff

In Keizers van het Colosseum neemt schrijver Anton van Hooff, voormalig hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Universiteit Nijmegen, de lezer mee terug naar de tijd waarin het Colosseum is ontstaan en maken we kennis met de keizerlijke dynastie die verantwoordelijk is voor de bouw van het amfitheater. Nadat de dood van keizer Nero in de zomer van 68 na Chr. een eind maakt aan de regeerperiode van het Julisch-Claudische huis, verkeert Rome –en daarmee het Romeinse Rijk- in een crisis. In de korte periode van anderhalf jaar claimen verschillende kandidaten de opperste macht, maar het is de generaal Titus Flavius Vespasianus die in 69 een einde maakt aan alle onrust; als hij eenmaal keizer is dan blijft hij dat ook en krijgt hij de kans om zich te bewijzen als een bekwaam bestuurder die het Rijk op vele gebieden weet te reorganiseren en stabiliseren. Omdat hij twee zonen heeft die het stokje na zijn dood overnemen, respectievelijk Titus en Domitianus (de één overigens met meer succes dan de ander), kunnen we zelfs spreken van een heuse nieuwe keizerdynastie. Misschien wel de eerste échte, aangezien het nooit eerder was voorgekomen dat een Romeins keizer werd opgevolgd door zijn natuurlijke zoon(s).

Van Hooff beschrijft de roerige periode van het Flavisch keizerschap, dat ruim een kwarteeuw zou bestrijken (van 69 tot 96), alsof hij er zelf bij is geweest. In rap tempo loodst hij de lezer in klare taal langs de vele oorlogen, opstanden, natuurrampen en ander onheil waarmee de Flaviërs te maken krijgen. Hij weet een levendig en realistisch beeld te schetsen van het Rome onder Vespasianus & zonen, dat niet het decadente schouwspel oplevert dat we zo goed kennen uit de spektakelfilms van Hollywood. De Flaviërs waren van eenvoudige afkomst en gedroegen zich ook dusdanig, met name Vespasianus. Deze provinciaal was voornamelijk praktisch ingesteld en wilde zich distantiëren van de buitensporigheden waar Nero mee werd geassocieerd. Liever spiegelde hij zich aan de sobere Augustus, de eerste keizer. Een beetje back to basics dus. Er moest echter wel flink uitgepakt worden met een politiek statement, een gebaar waar niemand omheen zou kunnen en dat de Flaviërs voor eens en altijd op de kaart zou zetten. Dat statement werd het Flavisch Amfitheater, dat later bekend zou komen te staan als het Colosseum. Op de plek waar Nero een vijver had laten aanleggen als onderdeel van zijn overdadige Gouden Huis, daar verrees een gebouw voor het volk. Een plek waar jong en oud zich kon vergapen aan bloederig entertainment en waarmee de Flavische dynastie voorgoed haar stempel had gedrukt op het aangezicht van de Eeuwige Stad.

Conclusie: een toegankelijk boek dat een breed publiek zal aanspreken. Interesse voor de oudheid is (uiteraard) wel een vereiste, maar zowel de onervaren als de meer onderlegde lezer zal veel plezier beleven aan Keizers van het Colosseum. Anton van Hooff is een meester in het ontsluiten van het verleden en weet het toegankelijk te maken voor een modern publiek.

Israël verdeeld: de complexe wereld van het oude Jodendom

Misschien vroeg u zich al af waar die Vespasianus toch het geld vandaag haalden om dat immense amfitheater van te bouwen. Wel, zoon Titus –die later dus ook keizer zou worden- had, toen zijn vader naar Rome vertrok om daar te gaan regeren, diens militaire taken in het oosten van het Rijk overgenomen. Ze hadden al nauw samengewerkt, maar nu had Titus in zijn eentje het opperbevel over de Romeinse troepen die probeerden om een einde te maken aan de opstand van de Joden. De Joodse Oorlog (66-70) duurde na het vertrek van zijn vader niet lang meer; binnen no time had Titus Jeruzalem ingenomen en ging de Tempel, het middelpunt van de Joodse godsdienst –al dan niet per ongeluk, afhankelijk van welke schrijver je gelooft- in vlammen op. De oorlogsbuit, bestaande uit vele slaven en rijkdommen, belandde natuurlijk in Rome en werd gebruikt om de bouw van het Colosseum te financieren. Zo verdween als het ware het ene monument om de bouw van het andere mogelijk te maken.

Israël verdeeld – Jona Lendering

Israël verdeeld – Jona Lendering

Nu we de stap naar het oosten hebben gemaakt zijn we beland bij het tweede boek, namelijk Israël verdeeld van Jona Lendering. Dit boek probeert een beeld te schetsen van het Jodendom tussen 180 v. Chr. en 70 n. Chr. Het eindigt met de verwoesting van de Tempel, dat een keerpunt betekent in de Joodse (religieuze) geschiedenis. Tot die tijd kun je namelijk stellen dat het christendom een onderdeel was van het Jodendom; na die tijd gaat het –bij gebrek aan een gemeenschappelijke Tempeldienst- zijn eigen weg en ontstaat er een duidelijke breuk tussen Joden en christenen. Hoe dat precies heeft kunnen gebeuren en hoe ingewikkeld de wereld van het oude Jodendom eigenlijk was, dat weet Lendering als geen ander te uiteen te zetten. Let wel: Israël verdeeld is geen gemakkelijk boek. In zijn eigen voorwoord waarschuwt de auteur de eventueel naïeve lezertjes zelf al: dit is complexe materie, vergis u niet! Aandacht en toewijding zijn dus een vereiste, anders hoef je er niet eens aan te beginnen. Niet dat het boek een saai wetenschappelijk relaas is, maar het is inderdaad behoorlijk zware kost.

De geïnteresseerde lezer wordt echter beloond met een diepgaand verhaal over het gedeelde verleden van het rabbijnse Jodendom en het Christendom, de enige twee ‘stromingen’ van het oude Jodendom die vandaag de dag nog bestaan. Wie namelijk in de veronderstelling verkeerde dat er in de oudheid zoiets bestond als één Joodse godsdienst met afgebakende regels en voorschriften, die heeft het mis. We maken kennis met een bonte verzameling aan Joodse gelovigen, waaronder de Sadduceeën, Farizeeën, Essenen, aanhangers van de zgn. ‘vierde filosofie’ en last but not least de volgelingen van Jezus, die allemaal een eigen kijk op hun religie hebben. Vervolgens wordt duidelijk hoe de politieke en militaire overmacht van de Romeinse bezetter de ontwikkeling van diezelfde religie voor altijd heeft veranderd.

Conclusie: een boek voor de doorzetter die écht alles wil weten over de veelomvattende wereld van het oude Jodendom. Jona Lendering, de beheerder van de online vraagbaak Livius.org (website over de Klassieke Oudheid) en tevens schrijver, blogger en columnist, weet namelijk veel. Heel veel, en dat wil hij graag met ons delen. Dit leidt af en toe tot wat te uitvoerige beschrijvingen en wat minder ter zake doende uitweidingen waardoor de lezer soms de draad even kwijt raakt, maar Israël verdeeld is een uniek boek dat als nooit tevoren een nieuw licht laat schijnen op kwesties die ook nu nog relevant zijn. Een aanrader voor de liefhebber.

Keizers van het Colosseum – Anton van Hooff, Ambo|Anthos uitgevers, 304 pagina’s
Israël verdeeld – Jona Lendering, Athenaeum – Polak & Van Gennep, 416 pagina’s