In de Hermitage aan de Amstel treden momenteel drie kleurrijke karakters op de voorgrond in een tentoonstelling waarin hun onderlinge verstandhouding centraal staat; ‘Alexander, Napoleon & Joséphine’. Het is het verhaal van oprechte vriendschap en hartstochtelijke liefde, maar ook van bloederige oorlogen en geroofde kunst.

Het was niet dat de katholiele Hendrikus van der Linden (1784-1846) van een soldatenbestaan droomde, maar uit liefdesverdriet (hij zou nooit met zijn protestantse vriendinnetje mogen trouwen) besloot hij om toch maar dienst te nemen in Napoleons befaamde Grande Armée. En zo kwam het dat Hendrikus één van de duizenden Nederlandse soldaten was die in 1812 mee gingen op veldtocht naar Rusland, met als doel om dit uitgestrekte land te veroveren. Liefdesverdriet of niet, wat zal die Hendrikus uiteindelijk een spijt hebben gehad dat hij aan dat vervloekte avontuur was begonnen; zoals wij nu weten werd de Russische campagne een groot fiasco en moesten Napoleon en zijn troepen de aftocht blazen. Tijdens de beruchte oversteek over de rivier de Berezina werd onze landgenoot door een kogel in zijn nek geraakt, maar als door een wonder overleefde Hendrikus het; eenmaal thuis, toen hij vernam hij dat zijn liefje nog beschikbaar was, dacht hij waarschijnlijk ‘fuck it’ en trouwde gewoon met haar, de kerkelijke bezwaren opzij schuivend. Wie de hel van de Russische winter had overleefd kon zich blijkbaar niet meer erg druk maken om zulke details. En de kogel? Die liet hij verwijderen en bewaarde hij de rest van zijn leven in een doosje. Momenteel ligt dit oorlogsaandenken in een vitrine in de Hermitage, als een stille getuige van de oorlogswaanzin waarin Europa aan het begin van de 19e eeuw verkeerde.

a776db62-ba8a-4d76-9d4a-0a12de6afa82De man die daar grotendeels voor verantwoordelijk was, de Franse keizer Napoleon, vormt samen met twee van zijn tijdgenoten, zijn geliefde Joséphine en zijn vriend/vijand Alexander I (de Russische tsaar), het trio dat centraal staat in een expositie die een hectisch stukje geschiedenis tot leven brengt. Het zijn de beslissende jaren vóór de slag bij Waterloo (1815), die dit jaar uitgebreid wordt herdacht. Het tijdvak is 1807-1814; Napoleon, een artillerieofficier die in de chaotische periode na de Franse Revolutie zichzelf opwerkt en uiteindelijk zelfs keizer van Frankrijk wordt, lijkt dan stevig in het zadel te zitten; hij heeft al een flink deel van het continent veroverd en verkeert zo ongeveer in permanente staat van oorlog met de andere grote Europese mogendheden, die zijn ambities -en aanzienlijke legermacht- met argusogen bekijken. Veldslagen vinden regelmatig plaats, maar ook vredesverdragen worden aan de lopende band gesloten –waar de betrokken partijen zich in de praktijk vervolgens niet zoveel van aantrekken. Zo hadden Franse en Russische diplomaten in 1806 in Parijs al een verdrag ondertekend waarin beide naties elkander ‘vrede en vriendschap voor eeuwige tijden’ beloofden, maar ja, dat weerhield hun troepen er niet van om nog een tijdje stevig met elkaar op de vuist te gaan. Tot juni 1807, toen de Franse legers aan de grens van het Russische grondgebied stonden; toen kreeg tsaar Alexander het toch een beetje benauwd en vroeg hij Napoleon om een wapenstilstand. Op 25 juni 1807 vond vervolgens, op een vlot in de rivier de Nemen (nabij Tilsit), de gedenkwaardige ontmoeting plaats tussen de twee heersers.

‘I think this is the beginning of a beautiful friendship’, zei Rick tegen Louis in de klassieker Casablanca (1942), maar dit zou net zo goed kunnen slaan op Alex & Napoleon, want ze bleken onwaarschijnlijk goed met elkaar overweg te kunnen. Vijftien dagen lang werd er uiterst vriendschappelijk onderhandeld; de tsaar was onder de indruk van de reputatie en uitstraling van Napoleon en de Franse keizer, op zijn beurt, vond Alexander een zeer charmante man. Hij liet zich zelfs eens ontvallen: ‘Als ik niet Napoleon was, had ik Alexander willen zijn…’ Niet dat dat Napoleon ervan weerhield om uiteindelijk in 1812 met zijn hele Grande Armée Rusland binnen te vallen, maar het zegt wel iets over de bewondering die hij had voor de tsaar -en vice versa. Deze opmerkelijke vriendschap, die standhield ondanks het al het wapengekletter, loopt als een rode draad door de tentoonstelling; we zien o.a. luxe relatiegeschenken die het tweetal elkaar stuurde en afbeeldingen die kunstenaars maakten van hun ontmoeting, variërend van glorieuze schilderijen tot spotprenten.

122206-004-852662EAEn dan is daar natuurlijk ook nog Joséphine de Beauharnais, de gemalin van Napoleon, die door haar man eigenhandig tot keizerin van Frankrijk werd gekroond. Hun stormachtige relatie behoort tot de grote romances uit de geschiedenis. De expositie belicht een kant van haar die bij weinigen bekend zal zijn, namelijk haar voorliefde voor de kunst. Op het landgoed Malmaison richtte zij haar paleis smaakvol in met de mooiste meubels, schilderijen, sculpturen en andere kunstvoorwerpen. Veel schafte ze zelf aan, maar waarschijnlijk nog meer werd haar geschonken door Napoleon; in dat geval ging het om oorlogstrofeeën uit de veroverde Europese gebieden. Een paar van deze kunstvoorwerpen, die voor een groot deel (met dank aan tsaar Alexander) uiteindelijk in de Hermitage in Rusland belandden, zijn nu voor het eerst in Nederland te zien; naast de vele schilderijen zijn het toch vooral de zgn. Gonzaga-camee, door Napoleons troepen meegenomen uit Rome, en de beeldschone marmergroep ‘Amor en Psyche’ van Antonio Canova die in het oog springen. Dat Josephine smaak had dat moge duidelijk zijn. Mevrouw hield van luxe en schoonheid en omringde zich er graag mee, maar in tegenstelling tot haar onfortuinlijke voorgangster koningin Marie-Antoinette, die haar beeldige hoofdje verloor in de revolutie, was Joséphine -die op het nippertje zélf aan de guillotine ontsnapte- net even iets intelligenter en geraffineerder; eigenschappen die van haar méér maakten dan alleen een trendsettende societylady die toevallig met de juiste vent was getrouwd. Heel fijn dat de expositie de belangrijke plek die zij naast Napoleon innam benadrukt; een rol die zij ook na hun scheiding (Joséphine faalde in haar taak om haar echtgenoot van een troonopvolger te voorzien) grotendeels bleef vervullen, want ze zou de rest van haar leven de titel keizerin van Frankrijk behouden. Na Napoleons verbanning naar Elba bouwde ze, net zoals haar ex, een innige band op met (daar is ie weer) tsaar Alexander. Hoe innig deze relatie precies was, dat vermelden de bronnen niet…

Tentoonstellingen in de Hermitage zijn eigenlijk altijd wel een genot; van de grote zaal beneden tot de smallere, lange galerij boven val je als bezoeker vaak van de ene verbazing in de andere. Voor de opzet van ‘Alexander, Napoleon & Joséphine’ is gekozen voor vier thema’s: de Russische veldtocht van 1812 (die de ondergang in zou luiden van de kleine Franse keizer), het Winterpaleis van de tsaren (treed binnen in de wereld van Alexander), Château de Malmaison (het paradijs van Napoleon en Joséphine) en tenslotte de prachtige kunstverzameling van ’s keizers vrouw. Een chronologisch verhaal krijgt de bezoeker niet echt voorgeschoteld, maar dat is niet erg; er wordt steeds goed duidelijk gemaakt wat we zien en in welke context het geplaatst dient te worden. In de grote zaal, waar de Russische campagne centraal staat, zijn het vier gigantische schilderijen (uit een serie van twaalf) van Von Hess die direct de aandacht trekken en waarop een paar van de bekendste veldslagen uit de oorlog van 1812 worden uitgebeeld. Verder vindt men in deze zaal authentieke uniformen en wapens; héél veel wapens, die meteen duidelijk maken dat we het over een periode hebben waarin flink werd gevochten. Door de pracht van de schilderijen en de blinkende siersabels, pistolen en bajonetten is het voor de moderne bezoeker soms echter moeilijk om de ernst en de verschrikkingen van de veldtocht te bevatten; daarvoor hangt er te vaak een nostalgisch, heldhaftig aura rondom deze voorwerpen, die een tijd vertegenwoordigen waarin legers elkaar nog dapper tegemoet traden op het slagveld. Aan de desastreuze aftocht van Napoleon in 1812 is echter weinig heroïsch te ontdekken; van zijn 600.000 soldaten kwamen er minder dan 100.000 weer terug… (Speciale aandacht is er voor de Nederlanders die meegesleurd werden in deze catastrofe)

Besteed daarom niet al teveel tijd aan de sier- en pronkstukken van deze tentoonstelling; die zijn heel mooi, maar het zijn de kleine, persoonlijke items die een veel intiemer verhaal vertellen en die daarom veel aandoenlijker zijn. Zoals dus die kogel van Hendrikus van der Linden. Of de aktetas van tsaar Alexander, speciaal voor hem gemaakt ter ere van zijn deelname aan het Congres van Wenen, waarbij Europa, na de Napoleontische periode, opnieuw werd ingedeeld. Of wat dacht u van het originele dodenmasker van Napoleon, direct na zijn dood bij hem afgenomen door zijn hoofdarts. Eenvoudig maar duizendmaal indrukwekkender dan het zoveelste gouden servies. En één van dé reden om naar deze tentoonstelling te gaan, die een fascinerend tijdvak met drie formidabele hoofdrolspelers tot leven brengt. Een aanrader dus, dit historische triootje.