De nieuwste film van Paul Verhoeven laat zich moeilijk in een hokje plaatsen. Is het een thriller, een zwarte komedie, een perverse fantasie of een soort satire op de Franse bourgeoisie? ‘Elle’ wil het allemaal zijn – en nog veel meer. Het levert een overvol drama op, waarin Isabelle Huppert op onnavolgbare wijze wederom haar mannetje staat.

0elle-poster-paul-verhoevenHad ik het vorige week nog over de glansrol van Kate Beckinsale in de Austen-verfilming Love & Friendship, waarin ze gestalte geeft aan de charmante doch opportunistische Lady Susan, vandaag gaat alle aandacht -geheel verdiend- naar de fantastische Franse actrice Isabelle Huppert, die een niet minder opvallende rol speelt in de nieuwe film van Neerlands trots Paul Verhoeven. De inmiddels bijna 80-jarige regisseur wist de filmster te strikken voor Elle, zijn eerste Franse film. Eigenlijk, zo vertelde Verhoeven onlangs, was het de bedoeling dat de productie in Amerika gerealiseerd zou worden, maar daar durfden ze hun vingers uiteindelijk toch niet te branden aan het gedurfde scenario, dat gebaseerd is op de roman Oh… van de schrijver Philippe Djian. (Deze kent u wellicht dankzij de film Betty Blue uit 1986, waaraan ook een boek van hem ten grondslag lag). Met Huppert in de hoofdrol heeft Verhoeven echter goud in handen, dus laten we vooral maar blij zijn dat Elle in Frankrijk is gemaakt; het kleinschalige, zeg maar gerust intieme arthouse-drama -dat op 21 mei in première ging op het filmfestival van Cannes- zit nu bovendien vol knipoogjes naar diverse hoogstandjes uit de Franse cinema die we anders waarschijnlijk hadden moeten missen. De film is bovendien zó anders qua opzet dan de blockbusters waarmee Verhoeven ooit in Amerika scoorde (RoboCop, Total Recall, Basic Instinct) dat het eigenlijk ook niet anders had gekund dan dat Elle in Europa gemaakt zou worden -en zo geschiedde het ook.

Verkrachting

De film opent met seks en geweld -twee regelmatig terugkerende en doorgaans behoorlijk destructieve elementen in het werk van Paul Verhoeven. Met name in zijn Nederlandse films (denk aan Turks Fruit, Spetters of De Vierde Man) speelde seks een belangrijke rol; in zijn Amerikaanse oeuvre natuurlijk ook, maar daarin lijkt geweld toch net iets vaker op de eerste plaats te komen -geheel in overeenstemming met de heersende mores daar. In het preutse Amerika is grof geweld in films immers nog altijd minder problematisch dan bloot, al wist onze Paul ook op dat gebied voor ophef te zorgen; nimmer zullen we de gewaagde verhoorscène van Sharon Stone in Basic Instinct vergeten. In Elle worden we direct geconfronteerd met een brute verkrachting, wanneer de rijke alleenstaande Michèle (Isabelle Huppert) in haar Parijse woning door een gemaskerde indringer wordt overweldigd. Niet dat we die hele scène al meteen tot in het gruwelijkste detail voorgeschoteld krijgen, want de dader is al bijna klaar op het moment dat de kijker ziet wat er gaande is, maar door middel van flashbacks wordt later in de film duidelijk wat er precies gebeurde -en dat de zwarte kat van Michèle, die tijdens de overval nota bene rustig toe zit te kijken, ook een klein aandeel had in het drama. Maar hoe schokkend de gebeurtenis ook is, het is met name de reactie van Michèle na afloop die voor opgetrokken wenkbrauwen zorgt; schijnbaar onaangedaan ruimt ze de troep op en neemt ze een bad, zonder bijvoorbeeld -ik zeg maar wat- de politie te bellen. Of überhaupt iemand. Ah, ze is in shock, denkt u nu misschien; die klap, die komt nog wel. Nou, niet dus. De stoïcijnse Michèle lijkt daadwerkelijk op geen enkele manier van haar stuk gebracht door de gewelddadige verkrachting.

Life goes on

Ze gaat de volgende dag gewoon naar kantoor, waar ze de scepter zwaait over een bedrijf dat videogames ontwikkelt en waar haar bazige attitude niet door alle werknemers wordt gewaardeerd, ze brengt een bezoekje aan haar botoxverslaafde moeder (Judith Magre) die de cougar uithangt, gaat met haar ietwat sukkelige zoon (Jonas Bloquet) en diens zwangere bitchy vriendin op huizenjacht en gaat gezellig dineren met haar ex-man (Charles Berling) en een bevriend stel. Tijdens dat etentje komt ze doodleuk plompverloren met de mededeling dat ze ‘gelooft dat ze verkracht is’, omdat ze vindt dat de anderen het recht hebben om dat te weten, maar haar gezelschap lijkt meer onder de indruk van het voorval dan zijzelf. En nee, het is ook niet zo dat ze ’s nachts in haar bed stiekem ligt te huilen of iets dergelijks; bij de onpeilbare Michèle, die voortdurend sarcastisch uithaalt naar haar omgeving, lijken alle emoties simpelweg afwezig -en het woord ‘kwetsbaarheid’ komt al helemáál niet in haar woordenboek voor. Wel, fijn voor haar, zou je kunnen denken; gelukkig maar dat ze niet getraumatiseerd is door de aanval en vrolijk doorgaat met haar leven. Maar zo simpel liggen de zaken natuurlijk niet; ten eerste blijkt er een goede reden te zijn voor haar kille ongenaakbaarheid (haar vader heeft in haar jeugd de halve buurt uitgemoord en zit een levenslange gevangenisstraf uit; een mens zou zich om minder emotioneel afsluiten) en ten tweede heeft de gewelddadige verkrachting wel degelijk een reactie bij haar losgemaakt -het is alleen niet de reactie die je zou verwachten.

Kat-en-muisspel

000elleDoor alle (lees: teveel) perikelen met vrienden, familie en buren duurt het even voordat het ‘verkrachtingsverhaal’ weer aan bod komt; naast het gedoe met de zoon en zijn zwangere vriendin en de trouwplannen van haar moeder -die met haar nieuwste toyboy in het huwelijk wenst te treden- onderhoudt Michèle ook nog een geheime verhouding met de man van haar beste vriendin, zoekt ze contact met de nieuwe vlam van haar ex en geilt ze stiekem op de brave buurman van de overkant. Ja, mevrouw hoeft zich niet te vervelen. Het lijkt wel alsof ze alles aangrijpt in een poging om íets te voelen, maar niks raakt haar écht -op die verkrachting na dan. Niet dat het een leuke ervaring was -uit de flashbacks wordt duidelijk dat ze vocht als een tijgerin en dat het er zeer bruut aan toeging- maar verdomd, ze voelt zich wél weer tot leven komen na het voorval. Wanneer de dader op verschillende manieren weer van zich laat horen en zelfs opnieuw bij haar thuis zijn opwachting maakt ontstaat er een merkwaardig kat-en-muisspel tussen deze twee mensen; zeker wanneer Michèle achter de identiteit van haar gemaskerde belager komt. Ik zal hier niet verklappen wie het is, maar ja, het is (uiteraard) iemand uit haar omgeving. Hem aangeven doet ze dan nog steeds niet: in plaats daarvan probeert ze er zelf achter te komen wat hem tot zijn daden dreef -deels uit nieuwsgierigheid, deels omdat het haar opwindt om contact met haar overweldiger te hebben. Want ondanks de pijn en de vernedering manifesteert dat laatste gevoel zich steeds duidelijker. Ongebruikelijk? Zeker. Fascinerend? Reken maar.

Pervers?

Een vrouw die het diep van binnen eigenlijk best lekker vindt om verkracht te worden; ja, dat vindt men al gauw pervers natuurlijk. En een klap in het gezicht van alle slachtoffers van seksueel geweld die wél een trauma aan hun ervaring hebben overgehouden. In verkrachtingsfilms zien we dan ook meestal hoe het slachtoffer óf als een uitzinnige furie tekeer gaat tegenover haar aanranders (zoals in bijvoorbeeld de I Spit on Your Grave-films- alweer vier in totaal) óf hemel en aarde beweegt om gerechtigheid te krijgen door een advocaat in de arm te nemen (zoals in The Accused met Jodie Foster), maar het draait in elk geval altijd duidelijk om hetzelfde doel: wraak. Niet zozeer bij Michèle, bij wie in plaats daarvan eerder een seksuele obsessie ontstaat voor de dader. Geen wonder dat ze in Amerika dachten: laat maar zitten. Het maakt van Elle een gedurfde kleine film die het midden houdt tussen een psychologische thriller en een satire. De bij vlagen absurde ontwikkelingen, met name in de familiekring, leiden -ondanks de fijne acteerprestaties van de Franse cast- de aandacht alleen wel erg af van de kern van de film; het seksuele machtsspel tussen Michèle en haar belager, dat van Verhoeven best wat meer aandacht en verdieping had mogen krijgen. Als je dat heikele onderwerp dan toch behandelt, doe het dan goed. Weg met al die subplotjes die de vaart uit het verhaal halen. En hoewel het aan de ene kant misschien jammer is dat we zo weinig hoogte krijgen van het hoofdpersonage, is dat gegeven tevens de sterkste troef van de film; zeker als de -prachtig in beeld gebrachte- leading lady Isabelle Huppert heet, die als geen ander de kille, uiterlijk onbewogen vrouw kan spelen; ze deed het o.a. al in La Pianiste van Michael Haneke, een film waarnaar in Elle verwezen wordt. Ja, Paul kent zijn klassiekers. Nu maar hopen dat hij die film over Jezus nog eens gaat maken; nóg zo’n heerlijk controversieel onderwerp waar onze bekendste regisseur vast wel raad mee weet.