Fotografiemuseum Foam staat momenteel volledig in het teken van de legendarische fotograaf Helmut Newton, die vooral bekend staat om zijn erotisch getinte kiekjes van schaars geklede dames. Maar zijn oeuvre heeft méér om het lijf dan alleen vrouwen en seks, zo maakt de fraaie overzichtstentoonstelling duidelijk.

Iets zegt me dat de bedenkers van de spraakmakende reclameposters van het pakkenmerk Suitsupply niet onbekend zijn met het werk van Newton. Onlangs nog kwam er weer veel kritiek op de lentecampagne genaamd Toy Boys, waarin (verkleinde) mannetjes -uiteraard netjes in pak- zich mochten vermaken met de lichaamsdelen van aantrekkelijke vrouwen die niet veel om het lijf hadden. Zo zagen we de heren o.a. luieren op een stoeltje dat bestaat uit vrouwenlippen en lekker naar beneden roetsjen langs een paar borsten. Verontwaardiging alom, vooral -hoe verrassend- uit feministische hoek; daar klonk het commentaar dat de campagne seksistisch zou zijn en dat vrouwen werden neergezet als louter lustobjecten. Het was niet de eerste keer dat Suitsupply onder vuur lag, want eerdere reclamecampagnes -met name Shameless uit 2010- zorgden ook al voor veel ophef omtrent de vrouwonvriendelijke boodschap die de omstreden billboards zouden verkondigen.

De reactie van de (mannelijke) makers? Dat ze juist uit bewondering voor de andere sekse de dames in de Toy Boys-campagne dusdanig hebben uitvergroot dat de aanwezige heren in hun bijzijn nietig lijken. Met andere woorden, de foto’s zijn juist een ode aan de vrouw en zouden niks met objectivering te maken hebben. Tja. Vrouwen en erotiek, het blijft een precair onderwerp om op de gevoelige plaat vast te leggen. Eén ding staat echter vast: het genereert in ieder geval de nodige aandacht -iets waar een bedrijf dat pakken wil verkopen absoluut geen problemen mee zal hebben. Maar waar je de actie van Suitsupply nog weg kan zetten als een goedkoop marketingtrucje, daar gaat die vlieger niet op voor Helmut Newton: de man die -niettegenstaande het feit dat ook zijn oeuvre voor een groot deel uit commercieel werk bestaat- beelden van hooggehakte, langbenige en schaars geklede dames tot kunstvorm verhief.


0Helmut

Fotograaf Helmut Newton (1920-2004), wiens oeuvre gerekend wordt tot het meest beeldbepalende van het laatste kwart van de 20e eeuw, was een pionier die doorbrak aan het begin van de jaren 70 -een tijdperk dat werd gekenmerkt door grote sociale veranderingen die zouden voortduren tot het begin van de jaren 80. De traditionele machtsverhoudingen verschoven; denk hierbij aan de vrouwenemancipatie en de steeds vrijer wordende seksuele moraal. Het opvallende werk van Newton weerspiegelt deze veranderingen bij uitstek. In Foam zijn ruim 200 foto’s te zien, variërend van vroege prints tot monumentale afdrukken en van gewaagde voorstellingen tot ‘gewone’ portretten, die aan de ene kant het werk lijken van een oversekste man die besloot om zijn wildste fantasieën eens uit te leven, maar die aan de andere kant de vrouwelijke seksualiteit in een geheel nieuw licht zetten. Opeens zien we vrouwen die de touwtjes in handen hebben, of ze nu (half)naakt zijn of een smoking dragen; het zijn sterke, dominante persoonlijkheden die de ouderwetse man-vrouw verhoudingen compleet op hun kop zetten.

Deze imponerende wezens met goddelijke lijven, meestal gefotografeerd in zwart-wit, zijn verleidelijk en sexy zonder onderdanig te zijn. We zien ze in de meest ongebruikelijke en provocerende poses, zoals bijvoorbeeld in bontjas en met zweep poserend naast een beer, in een orthopedisch korset gesnoerd of vanuit de bosjes loerend naar een urinoir waar mannen hun ding staan te doen, maar nagenoeg altijd deel uitmakend van een soort decadente fantasiewereld waarin macht en geld een belangrijke rol spelen. Dit wordt door sommigen beschouwd als een maatschappijkritische noot, waarin de welvarende klasse op de hak wordt genomen, maar Newton zelf scheen zich daar niet zo mee bezig te hebben gehouden. Hij deed niets liever dan vrouwen op een voetstuk plaatsen -op zijn eigen manier.

Persoonlijke obsessies

Opvallend is het feit dat Newton bij voorkeur nooit in een studio fotografeerde; dat gebeurde altijd op locatie, zoals op straat of binnen zorgvuldig geselecteerde interieurs waar hij met zijn camera dicht op het model kon staan. Ook maakte hij voor zijn shoots gebruik van gewaagde en innovatieve scripts, die het hele gebeuren voorzagen van een verhaal; een verhaal waarin het vrouwelijk schoon de onbetwiste hoofdrol speelde. Toch, zo zien we op de tentoonstelling, duurde het even voordat de in 1920 in Duitsland geboren Helmut Neustädter zijn eigen stijl ontwikkelde die hem zo beroemd zou maken. Hoewel hij op jonge leeftijd al zeker wist dat hij fotograaf wilde worden, tot groot ongenoegen van zijn welgestelde Joodse ouders, zou zijn loopbaan pas echt een vlucht nemen nadat hij in de jaren 60 terugkeerde naar Europa, het continent dat hij -heel verstandig- op aandringen van zijn familie in 1938 was ontvlucht. Hij had in Australië een nieuw bestaan opgebouwd, was inmiddels getrouwd met de actrice June Brunell, maar de baan die hij in 1961 kreeg bij de Franse Vogue betekende het begin van een glansrijke carrière.

foamNewton was een begenadigd vakman die zijn indrukwekkende technische vermogen gebruikte om zijn fantasieën te verbeelden; als geen ander wist hij zijn persoonlijke obsessies te visualiseren, waarin een onbereikbare werkelijkheid en verbeelding van de vrouw centraal staan -samen met onderliggende thema’s als macht, begeerte, geweld en erotiek. Allemaal zaken die (niet geheel toevallig) direct te relateren zijn aan thema’s in het surrealisme, de heersende kunststroming tijdens het interbellum toen Newton opgroeide in Berlijn.

Vrouwbeeld

Ook Newton kreeg de nodige kritiek te verwerken. Feministen -daar heb je ze weer- noemden zijn werk pornografisch en vrouwonvriendelijk. In de film Helmut by June (1995), die bestaat uit beeldmateriaal dat Helmuts vrouw schoot met een videocamera en die een interessant kijkje achter de schermen biedt, vertelt June dat haar weleens werd gevraagd hoe ze toch samen kon leven met een monster dat zulke weerzinwekkende foto’s maakt. En dat terwijl de film -die doorlopend wordt vertoond in Foam- boven alles duidelijk maakt dat Helmut Newton allesbehalve een monster was; we zien een gepassioneerde fotograaf (fotografie was zijn eerste liefde, daarna kwam June) die donders goed weet wat hij wil van zijn modellen, maar ook een sympathieke man die over de nodige humor beschikt en de tijd neemt voor dingen. Een man ook die zichzelf een feminist noemde; de krachtige dames die hij vastlegde -waaronder een hoop bekende, zoals Cindy Crawford, Claudia Schiffer, Sigourney Weaver, Catherine Deneuve en Charlotte Rampling- hebben op zijn foto’s immers allemaal het heft in eigen handen genomen en delen de lakens uit. Hoezo vrouwonvriendelijk? Ja, vooruit, ze hebben doorgaans inderdaad niet veel kleren aan, maar ze zijn duidelijk in control. En die lichamen zijn bepaald geen straf om naar te kijken. Het hoort allemaal bij de droomwereld die Newton creëerde; een chique doch harde wereld, waarin hij ons als professionele voyeur (die diep vanbinnen altijd een naughty boy is gebleven) een kijkje gunt.

Niet iedereen is in staat om de gelaagdheid en complexiteit van zijn werk te doorzien; velen zullen de naam Helmut Newton alleen associëren met blote vrouwen en seks, terwijl zijn oeuvre toch echt voor zoveel meer staat. Het retrospectief in Foam biedt een mooie gelegenheid om op zoek te gaan naar de man achter de controversiële beelden, naar het verhaal achter de vele spraakmakende fotoshoots en de rol die deze invloedrijke kunstenaar -want dat is hij- heeft gespeeld in de geschiedenis van de fotografie en bij de totstandkoming van een compleet nieuw vrouwbeeld. Een beeld dat tot op de dag van vandaag nog regelmatig weerstand oproept maar dat ook nog steeds fascineert en intrigeert.

De tentoonstelling ‘Helmut Newton – A Retrospective’ is nog t/m 4 september te zien in het fotografiemuseum Foam te Amsterdam. Meer info? Klik hier.