Ophef onder opiniemakers van kleur. De Amerikaanse zangeres Beyoncé verkleedde zich als de Egyptische koningin Cleopatra. In Noord-Afrika werd hier met gefronste wenkbrauwen op gereageerd: Cleopatra was toch helemaal niet zwart? Maar volgens Aicha Hamdi van One World is dit het bewijs dat Arabieren vaak racistisch zijn tegenover hun zwarte, al dan niet islamitische medemens.

 

Cleopatra en het Oude Egypte

Even vooropgesteld: alle vormen van racisme zijn fout. Niet alleen van blanke mensen tegen zwarte mensen dus, maar ook racisme van Arabieren tegen zwarte mensen, racisme van zwarte mensen tegen albino’s, racisme van Japanners richting Chinezen, enzovoort enzovoort. Niettemin: het voorbeeld dat One World aankaart om het Arabische racisme tegen zwarte mensen te bewijzen is ontzettend ongelukkig gekozen. Hamdi is dat zich ergens ook wel bewust. Ze schrijft:

Ondanks het feit dat Egypte toen uit een heel andere bevolkingssamenstelling bestond dan nu, vinden Arabieren dat het Oude Egypte en haar geschiedenis van hen is. Hoe durfde een zwarte vrouw ‘hun’ koninginnen zwart te noemen? Er bestaan veel voor- en tegenargumenten over of Cleopatra zwart was of niet, maar deze discussie wordt nooit inhoudelijk gevoerd. Noord-Afrikanen zijn voornamelijk bezig met het uitwissen van de zwartheid van het Oude Egypte. Het is een bekend patroon, waarbij de prestaties van zwarte mensen uit de geschiedenis worden verwijderd.

Cleopatra was in werkelijkheid helemaal niet zwart. Ze was ook niet van Noord-Afrikaanse origine, maar Grieks-Macedonisch. Ze was van de dynastie van de Ptolemeeërs, die na de onverwachte dood van Alexander de Grote in Babylon de macht in Egypte hadden gegrepen. De Ptolemeeërs waren een allochtoon vorstenhuis, hoewel ze hun best deden zich heel Egyptisch voor te doen. Omdat na Cleopatra de Romeinen de macht grepen in Egypte wordt Cleopatra gezien als de laatste koningin van de oude en machtige Egyptische beschaving. Niet helemaal terecht, maar wel begrijpelijk.

De Egyptische beschaving heeft zo’n 3000 jaar bestaan, 30 eeuwen, en was een van de oudste beschavingen uit de wereldgeschiedenis. De Egyptenaren hadden hun eigen schrift, het hiëroglyfenschrift, bouwden reusachtige piramides, begroeven hun koningen met pracht en praal en hielden een ingewikkeld systeem bij om de landbouweconomie in goede banen te leiden.

 

Zwarte koninkrijken

Maar was de Egyptische beschaving zwart, in de zin van dat de Oude Egyptenaren negroïde waren? Helaas voor onze opiniemakers van kleur, die heel graag willen geloven dat dit wel zo is, is dat niet zo. Wetenschappers zijn er nog niet helemaal over uit, maar uit bloed- en DNA-onderzoek blijkt dat de Oude Egyptenaren verwant zijn aan andere Noord-Afrikaanse volkeren. Belangrijker dan ras is echter de cultuur. Egypte hoorde, omdat het land aan de Middellandse Zee lag en een tijdlang ook over Palestina, Libanon en delen van Syrië heerste, tot de cultuur van het Nabije Oosten. De belangrijkste tegenstanders van Egypte, de Hettieten, de Assyriërs, de Babyloniërs en de Perzen, hadden hier ook hun rijken.

Was er dan helemaal geen contact met zwarte volkeren? Die contacten waren wel degelijk. De Egyptenaren voeren met hun schepen over de Rode Zee naar het land Punt, waar ze hun goud vandaan haalden. Waar Punt precies lag is onbekend, maar historici vermoeden ergens in de buurt van Eritrea, Djibouti en Somalië.

Direct ten zuiden van Egypte lag een gebied dat de Oude Egyptenaren Nubië noemden. Tegenwoordig is dit het zuiden van Egypte en het noorden van Soedan. De Nubiërs hadden een zwarte huidskleur. De Egyptenaren haalden uit Nubië slaven maar ook huurlingen. Tijdens het Nieuwe Rijk (1550-1070 voor Christus) was Nubië een Egyptische kolonie. Na de val van het Nieuwe Rijk stichtten de Nubiërs het koninkrijk Kush. Ze bouwden hun eigen piramides en heersten zelfs een tijdje over Egypte, als de 25e dynastie. Pas in 350 na Christus ging Kush ten onder,  na een inval van het zuidelijker gelegen koninkrijk Aksum.

Aksum is de voorloper van Ethiopië. Dit koninkrijk is vooral bekend omdat hier volgens de legende de Ark van het Verbond verborgen zou zijn (volgens Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark lag de ark trouwens in de Egyptische stad Tanis). Moslims hebben ook van Aksum gehoord, omdat enkele metgezellen van Mohammed in het christelijke koninkrijk asiel kregen toen ze voor de machthebbers in Mekka waren gevlucht. De Ethiopiërs van Aksum hadden een hoog ontwikkelde beschaving, mede dankzij hun internationale handelscontacten. Ze hadden ook hun eigen alfabet. Rond het jaar 1000 ging Aksum plotseling ten onder, wellicht als gevolg van te intensieve landbouw.

 

Afrocentrisme en Wakanda

Er is voor zwarte opiniemakers en journalisten dus genoeg oude zwarte geschiedenis om trots op te zijn. En dan hebben we het nog niet eens gehad over het islamitische rijk Mali en het machtige koninkrijk Zimbabwe. Waarom dan toch die poging van sommige auteurs om het Oude Egypte toe te eigenen? Misschien heeft dit met existentiële onzekerheid te maken, de vraag naar wie je bent. De verleiding om je eigen verleden via mythes te construeren is dan heel groot. Onder de aanhangers van het Black Power-idee is het afrocentrisme populair, de ideologie die de eigen (mythische) geschiedenis van Afrika centraal stelt. Een film waarin deze ideologie heel duidelijk naar voren komt is natuurlijk Black Panther. Deze superheldenfilm gaat over het fictieve Afrikaans koninkrijk Wakanda dat hypermodern is, maar vanwege het racisme in de wereld een isolationistische koers vaart. Egypte heeft natuurlijk echt bestaan, maar functioneert in het afrocentrisme als een soort Wakanda.

Heel uniek zijn het afrocentrisme en de Egyptische Mythe natuurlijk niet. De zeventiende-eeuwse Nederlanders verzonnen de Bataafse Mythe. De Nederlanders zouden afstammen van de Germaanse stam van de Bataven, die in de eerste eeuw na Christus in opstand waren gekomen tegen de Romeinen. Het is maar zeer de vraag in hoeverre de Nederlanders van nu verwant zijn aan de Bataven van toen, want tijdens de volksverhuizingen in de vierde en vijfde eeuw na Christus migreerden veel Germaanse stammen, maar voor een stoer nationaal zelfbeeld was Julius Civilis als een Willem van Oranje avant la lettre natuurlijk de perfecte kandidaat. De boodschap van P.C. Hooft en de Nederlandse regenten die de Bataafse Mythe omarmden was: echte Nederlanders zijn dapper en vrij. Wij moeten terug naar onze oorsprong, zodat we weer een nieuwe Gouden Eeuw kunnen beleven. In de negentiende eeuw, de tijd van het nationalisme en imperialisme, werd de zeventiende eeuw verheerlijkt. Daarom werden Jan Pieterszoen Coen, Piet Hein, Michiel de Ruyter en al die andere Hollandse ‘helden’ vereerd met standbeelden en kinderverhalen.

Maar aan afrocentricisme zit helaas ook een nogal rancuneuze kant. De Grieken zouden hun kennis van het zwarte Egypte hebben ‘gestolen’. De Griekse filosoof Aristoteles zou zijn ideeën niet zelf hebben bedacht, maar die kwamen allemaal uit de beroemde bibliotheek van Alexandrië. De Westerse beschaving is dus eigenlijk van Afrikaanse oorsprong. Deze mythe is gemakkelijk te ontkrachten, omdat de bibliotheek gebouwd is door de Griekse Ptolemeeërs, die in Egypte aan de macht kwamen. En dat was na het overlijden Aristoteles. Bovendien gaat de complottheorie dat die snode westerlingen hun kennis hebben ‘gestolen’ in tegen een basisidee in de wetenschap, namelijk dat je kennis deelt met elkaar (maar natuurlijk wel de credits krijgt voor je eigen onderzoek), omdat je op deze manier de kennis over de wereld vergroot. Nieuwe ideeën voor jezelf houden of voor je eigen beschaving dat vloekt met waar wetenschap voor staat. (Het isolationistische Wakanda van Black Panther deelde zijn kennis trouwens ook niet, waardoor de rest van Afrika niet van de zegeningen van deze hoogontwikkelde beschaving kon profiteren.)

Belangrijk is ook dat de wetenschap niet stilstaat maar zich steeds verder ontwikkelt. Ook al zou Aristoteles zijn kennis ‘gestolen’ hebben, westerse filosofie en westerse wetenschap stopte uiteraard niet met Aristoteles. Sterker nog, de Wetenschappelijke Revolutie van de Zeventiende Eeuw betekende in veel opzichten een breuk met het gedachtegoed van Aristoteles. Echte doorbraken in de wetenschap ontstonden namelijk toen wetenschappers gingen werken via de empirische methode en zich niets aantrokken van wat Aristoteles hierover had gezegd.

Terug naar de journalisten en opiniemakers van kleur: hun strijd tegen racisme verdient alle steun, maar pseudowetenschappelijke onzin als het afrocentrisme verdient het om te worden doorgeprikt. Zoals ook andere nationalistische mythes moeten worden doorgeprikt. Uiteindelijk helpen zulke mythes die je zelfbeeld helemaal niet, want je klampt je dan vast aan een leugen. Over pre-koloniaal Afrika valt nog een heleboel te onderzoeken en te lezen. Maar doe het dan wel goed. Het Oude Egypte was niet zwart en Wakanda bestaat niet, maar de koninkrijken Kush, Aksum, Mali en Zimbabwe hebben wel bestaan en daar zouden we best wel eens meer aandacht aan kunnen besteden. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de Harlem Renaissance, een periode van ongekende culturele bloei, begin jaren twintig, in de zwarte wijk Harlem in New York.  Nogmaals, mythes zijn helemaal niet nodig. Die leiden alleen maar af.

Ten slotte, los van of Cleopatra op Beyoncé lijkt of op Elizabeth Taylor, de coolste hedendaagse farao blijft natuurlijk wel Eddy Murphy.

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons