In de nieuwste Jane Austen-verfilming komt de sarcastische (zeg maar gerust: behoorlijk gemene) kant van de geliefde schrijfster naar boven in de gestalte van het vileine hoofdpersonage Lady Susan, dat van dit enigszins afstandelijke kostuumdrama bijkans een onewomanshow maakt.

01austen00Bij de naam Jane Austen doemt al snel het beeld op van naar ware liefde snakkende helden & heldinnen die zich in prachtige landhuizen ophouden, theedrinken en voortdurend in- en uit koetsjes stappen, alvorens ze elkaar aan het eind van het verhaal -na het overwinnen van de nodige obstakels- dan toch eindelijk in de armen kunnen sluiten. Ja, de romantische kant van de werken van de Engelse schrijfster wordt flink uitgebuit als het op het verfilmen van haar boeken aankomt; niet geheel onterecht, want in de kern gaat het bij Jane Austen (1775-1817) natuurlijk om vrijgezelle dames die -tegen de gewoonten van hun tijd in- vastbesloten zijn om alleen te trouwen als er sprake is van ware liefde (of iets dat daar dichtbij in de buurt komt), maar vaak wordt over het hoofd gezien dat Austens werk tevens ruimschoots voorzien is van het nodige sociale commentaar op de maatschappij waarin men toen leefde. Met name de ondergeschikte positie van de vrouw -die schrikbarend weinig rechten had- kon rekenen op een flinke scheut kritiek, die met veel humor en bijtend sarcasme tot uiting kwam in haar literaire prestaties. Het maakt van de boeken van Jane zoveel méér dan sentimentele liefdesromannetjes, iets waar in de verfilmingen vaak weinig van te merken is; daarin lijkt het voornamelijk belangrijk dat de overwegend vrouwelijke doelgroep weg kan zwijmelen bij Mr. Darcy en dat het Engelse culturele erfgoed zo aantrekkelijk mogelijk in beeld wordt gebracht. Op zich niks mis mee, maar het doet geen recht aan de scherpe kantjes van Austen.

Onbekend werk

Dat het ook anders kan, dat bewijst schrijver en regisseur Whit Stillman, die momenteel furore maakt met de arthouse-film Love & Friendship; een kostuumdrama dat gebaseerd is op de novelle Lady Susan, een vroeg werk van Jane Austen dat nooit eerder de weg vond naar het witte doek. Dat is op zich niet zo vreemd; waar de zes voltooide romans van de schrijfster inmiddels meerdere malen bewerkt zijn voor toneel, film en televisie (zoals bijvoorbeeld -ik noem maar wat- Pride and Prejudice, waar begin dit jaar in de bios nog zombies aan werden toegevoegd), daar lag het minder voor de hand om een vrij onbekende, onvoltooide en korte briefroman, over een zelfzuchtige weduwe die op zoek gaat naar een geschikte echtgenoot voor zowel haarzelf als haar dochter, eens onder handen te nemen. Maar Whit Stillman ging de uitdaging aan; hij stelde zichzelf tot doel om dit vroege ‘probeersel’ van Austen, dat hij heel goed geschreven vond, toegankelijk te maken voor een groter publiek door het te verfilmen. Immers, op een paar Janeites na (zoals de verstokte aanhangers van de Britse auteur zichzelf noemen) heeft bijna niemand Lady Susan gelezen -en dat terwijl het grappige en gevatte verhaal veel te bieden heeft. Zo is daar in de eerste plaats bijvoorbeeld een manipulatief kreng van een hoofdpersonage zoals we dat we in de latere romans van Austen niet meer tegen zullen komen; Lady Susan Vernon (meesterlijk gestalte gegeven door actrice Kate Beckinsale) oogt verfijnd en beschaafd, en zo praat ze op het eerste gezicht ook, maar man wat kan die vrouw -met een quasi-onschuldige glimlach op het gezicht- toch gemene uitspraken doen. De woorden die Stillman haar in de mond legt (grotendeels zelf geschreven, want in de novelle van Austen zit niet veel dialoog) zijn vaak ronduit valse sneren die op poeslieve toon worden gebracht. Het is de grote kracht van Beckinsale dat deze uitspraken er op een vloeiende, volkomen natuurlijke manier uitrollen; als je niet beter wist dan zou je geloven dat de actrice altijd zo praat.

Vrouw van de wereld

Met dit hoofdpersonage weet de kijker eigenlijk al direct dat Love & Friendship geen doorsnee Austen-verfilming is. We krijgen geen romance voorgeschoteld, er zijn geen duidelijke geliefden die voor elkaar zijn bestemd maar die daar zelf nog even achter moeten zien te komen; nee, deze film is speels, luchtig en sarcastisch van toon, zonder grootse en meeslepende gevoelens. We zien in iets meer dan 90 minuten hoe een vastbesloten dame, net weduwe geworden, alles op alles zet op zo snel mogelijk een nieuwe man (lees: slachtoffer) te vinden om in haar onderhoud te voorzien -en als het even kan zou het ook fijn zijn als ze een geschikt exemplaar voor haar timide dochter Frederica (Morfydd Clark) kan vinden. Dit heeft tot gevolg dat Lady Susan een spoor van verderf achter zich laat, want overal waar ze komt weet deze mooie, charmante vrouw de mannen om haar vinger te winden -tot groot ongenoegen van haar afgunstige seksegenoten. De enige vrouw met wie ze het goed kan vinden is haar beste vriendin, de Amerikaanse Alicia Johnson (Chloe Sevigny), die haar partner-in-crime is en met wie ze haar strategieën om een echtgenoot te strikken uitvoerig kan bespreken -en dan doen de dames dan ook. Waar in andere Austen-verhalen de hoofdpersonages veelal nog behoorlijk bleu en onervaren zijn, zeg maar gerust jonge blozende meisjes, daar is Lady Susan -die natuurlijk ook al ietsje ouder is- duidelijk een ervaren vrouw van de wereld. Heel verfrissend, om eens zo’n geslepen karakter in de hoofdrol te zien. En we kunnen haar eigenlijk ook niks kwalijk nemen; ze doet wat ze moet doen om te overleven, zo simpel is het.

Feestje

01austen000Het decor is ook al anders dan we van een Austen-verfilming gewend zijn, want Love & Friendship speelt zich af in de late 18e eeuw -en dus níet in het Regency-tijdperk, zoals dat meestal het geval is. Dat heeft zijn weerslag in de kostuums, die duidelijk nog niet geïnspireerd zijn door de Empirestijl die aan het begin van de 19e eeuw dankzij Napoleon erg populair zou worden. Dat het allemaal een lust voor het oog is, dat is in elk geval een feit; op dat gebied doet Stillman hetzelfde als de regisseurs die vóór hem de wereld van Austen al in beeld hebben gebracht. Alles en iedereen ziet eruit om door een ringetje te halen -inclusief de kasten van huizen waar ze zoals gebruikelijk doorheen banjeren. Hij maakt echter het verschil door voor een onbekend verhaal te kiezen; een verhaal dat bovendien vol typische Austen-humor zit, met zo’n heerlijk vilein hoofdpersonage dat geen scrupules kent. Jane moet de grootste lol hebben gehad met het creëren van Lady Susan Vernon, die alle regels aan haar laars lapt en er zelfs niet voor terugdeinst om de broer van haar schoonzus te verleiden. Die schoonzus, Catherine Vernon (Emma Greenwell), heeft gaandeweg heus wel door waar Lady Susan mee bezig is, maar ja, leg aan de brave en goedgelovige jonge Reginald (Xavier Samuel) maar eens uit dat de vrouw waar hij zo hevig verliefd op is -en die hij op een voetstuk plaatst- een serpent eerste klasse is die een spelletje met hem speelt.

De film, die van Whit Stillman de algemene en eigenlijk nietszeggende titel Love & Friendship heeft gekregen (naar een ander jeugdwerk van Austen), had gemakkelijk kunnen ontaarden in een klucht -zeker na de introductie van het sociaal onhandigste karakter, de rijke Sir James Martin (een komische Tom Bennett)- maar dankzij de subtiele regie gebeurt dat niet. De film weet zo precies de juiste satirische toon te treffen, waar we na 90 minuten -dat moet gezegd worden- ook wel weer genoeg van hebben. Het ontbreken van een écht drama en karakters die ons niet alleen vermaken maar ook in het hart weten te raken, maakt van Love & Friendship een speels tussendoortje dat geen seconde verveelt, maar dat ook een beetje op de vlakte blijft en nergens echt beklijft. Vergelijk het met een leuk feestje dat vooral niet te lang door moet gaan om interessant te blijven. Gelukkig heeft Whit Stillman dat goed begrepen en doet hij op tijd het licht weer aan, waarna iedereen zich met een tevreden gevoel huiswaarts kan begeven.