In de Hermitage te Amsterdam staat de nieuwe tentoonstelling in het teken van de beroemde tsarina Catharina II, beter bekend als ‘de Grote’. Haar levensverhaal wordt gebracht als een luisterrijk sprookje, inclusief de bekende openingszin ‘Er was eens…’

Catharina3Ik heb wel ‘iets’ met Catharina de Grote (1729-1796). Naast onze naam -Karin is een vorm van Catharina- delen we ook nog eens onze geboortedag, te weten 2 mei. Daarnaast staat deze tsarina, de laatste vrouw die Rusland zou regeren, bekend als een intelligente, vastberaden selfmade woman (ze wist het van Duits prinsesje te schoppen tot alleenheerser) die per definitie op de nodige belangstelling mag rekenen -en zeker ook op bewondering, zoals maar al te duidelijk blijkt in de Hermitage. De titel van de expositie, die sinds gisteren voor het publiek toegankelijk is, luidt niet voor niets Catharina, de Grootste. Zelfgeslepen diamant van de Hermitage. Ja, aan superlatieven en lof geen gebrek; wie de bijbehorende museumfolder doorbladert stuit op enthousiaste kreten als ‘het ongelooflijke verhaal’, ‘het sprookje van deze legendarische tsarina’ en ‘beleef het sprookje van Catharina zelf!’. Het moge duidelijk zijn: dit wordt geen saai geschiedenislesje, beste bezoekers! Die tsarina, die zo ongeveer gepresenteerd wordt als het historische equivalent van de fantasiefiguur Assepoester, die gaat u meenemen naar een fantastische wereld vol ‘prachtige kunst, juwelen, persoonlijke objecten en kostuums uit de schatkamers van de Hermitage’. Voor de duidelijkheid: daarmee wordt natuurlijk de originele Hermitage in Sint-Petersburg bedoeld, die ruim 250 jaar geleden door Catharina zelf is gesticht. Ook de bijbehorende audiotour, die een absolute aanrader is omdat er verder nauwelijks informatieve teksten bij de expositie aanwezig zijn die de geschiedenis van de tsarina vertellen, draagt een aanzienlijk steentje bij aan de sprookjesachtige sfeer; we horen Bram van der Vlugt als verteller en Thekla Reuten als Catharina, die ondersteund worden door allerlei geluidseffecten die soms de indruk wekken dat het hier om een Lekturama Luister Sprookje gaat. Ik schoot er af en toe spontaan van in de lach. Aparte keuze hoor, om het verhaal van Ruslands bekendste vrouwelijke heerser op deze manier aan de man te brengen.

Pracht en praal

Toegegeven, bepaalde aspecten van haar opmerkelijke levensloop lezen misschien inderdaad als een sprookje, maar kom op zeg, we zijn toch zeker niet in de Efteling. Zo’n belangrijk historisch personage als Catharina de Grote mag toch wel íets serieuzer worden genomen. Filmmaker Ernst Marischka wist met zijn mierzoete en romantische Sissi-trilogie keizerin Elisabeth van Oostenrijk al te degraderen tot dartele droomprinses, dus laten we Catharina alsjeblieft in haar waarde laten en haar vooral zien zoals ze was. Rijst natuurlijk vervolgens direct de vraag: en wie wás deze vrouw dan wel? Is het nog wel mogelijk om de échte Catharina te ontdekken achter dat zorgvuldig opgebouwde imago van verlichte en kunstminnende vorstin, zoals ze zichzelf graag presenteerde? En wat te denken van die andere reputatie, die van wellustige vrouw die er wel pap van lustte in de slaapkamer en al tijdens haar leven de weinig vleiende bijnaam ‘Messalina van de Neva’ toebedeeld kreeg? (Voor wie het niet weet: Messalina was de vrouw van de Romeinse keizer Claudius die bekend stond om haar promiscue gedrag) De tentoonstelling in de Hermitage doet zijn best om een zo compleet mogelijk beeld te creëren van de beroemde en beruchte tsarina, om door te dringen tot de kern en fictie en feit van elkaar te onderscheiden, maar het sprookjesthema zit daarbij een beetje in de weg. Hierdoor ligt de nadruk toch op haar successen en alle oogverblindende pracht & praal waar de ‘sprankelendste ster van het Noorden’ (de woorden van Voltaire!) zich mee omringde aan het Russische hof. Bezoekers kunnen zich vergapen aan talloze japonnen, sieraden, cameeën, serviezen, porseleinen beeldjes, schilderijen, beeldhouwwerken en zelfs een replica van de Grote Tsarenkroon (met in totaal 11.352 échte diamanten, ruim twee keer zoveel als in het origineel!) en zich inderdaad in een heuse sprookjeswereld wanen, terwijl Catharina natuurlijk ook maar gewoon een vrouw van vlees en bloed was en geen wonderbaarlijk mythisch wezen.

De weg naar de macht

Een formidabele vrouw niettemin, dát staat buiten kijf. Geboren als Sophia Augusta Frederika van Anhalt-Zerbst, prinses van een klein Duits vorstendom, trouwde ze in 1745 met de Russische troonopvolger Peter III -een neef van de op dat moment regerende keizerin Elisabeth, die weer een dochter was van Ruslands beroemdste tsaar Peter de Grote en diens tweede vrouw Catharina I. Het was geen gelukkig huwelijk, want de mentaal en fysiek onderontwikkelde Peter scheen liever met soldaatjes te spelen en militaire exercities te houden dan dat hij zich bezighield met zijn echtgenote, die zich behoorlijk verwaarloosd begon te voelen. De Duitse prinses, die bij haar huwelijk het Russisch-orthodoxe geloof en de naam Catharina (Jekaterina) had aangenomen, zocht echter al snel haar toevlucht in twee nogal uiteenlopende hobby’s: boeken en minnaars. Het is dan ook maar de vraag of de zoon die zij en haar man uiteindelijk in 1754 kregen -de latere tsaar Paul I- ook daadwerkelijk het kind van Peter III was. Hoe het ook zij, na het overlijden van Elisabeth in 1761 duurde het niet lang voordat Catharina -die de steun genoot van het leger, de kerk, een groot deel van de adel en de inwoners van Sint-Petersburg- besloot dat die maffe echtgenoot van haar volledig ongeschikt was om een land te besturen. Na een geslaagde staatsgreep werd Peter III gedwongen om af te treden en kon Catharina, die bijna 35 jaar aan de macht zou blijven, in september 1762 de kroon op haar eigen hoofd zetten. Voor het gigantische Russische Rijk brak een periode aan die werd gekenmerkt door voorspoed en stabiliteit. Catharina II -intelligent, politiek geëngageerd en gezegend met een flinke dosis mensenkennis- was een groot aanhanger van de idealen van de Verlichting en deed, net zoals haar voorbeeld Peter de Grote, haar best om haar land te moderniseren. Jammer alleen dat de Franse Revolutie van 1789 uiteindelijk roet in het eten gooide; de tsarina zag toen in dat de vooruitgang ook vervelende gevolgen kon hebben en besloot om die hele Verlichting voorlopig maar even in de ijskast te zetten.

Seksleven

Door haar interesse in cultuur, kunst en wetenschap bloeide het hofleven als nooit tevoren. Ook werd kunst heel handig ingezet als middel voor politieke propaganda; met name het thema van Catharina als navolger van Peter de Grote speelde een belangrijke rol en werd voortdurend benadrukt. Het moest het beeld van de tsarina als verlichte vorstin en meesteres over een van de machtigste staten van Europa op de kaart zetten. Ook de vele bouwprojecten waar zij zich mee bezighield komen aan bod op de tentoonstelling, net zoals die andere ‘projecten’ die veel opzien baarden: haar minnaars. Tja, als single vrouw moest ze toch wát (ze is na het onfortuinlijke avontuur met Peter III nooit hertrouwd) en eigenlijk deed ze precies hetzelfde wat haar mannelijke -en veelal gehuwde!- collega’s ook deden, namelijk naar hartenlust rotzooien met aantrekkelijke exemplaren van het andere geslacht. Maar ja, vrouwen met macht werden (of worden?) nou eenmaal met wat meer achterdocht bekeken en zowel hun intellectuele als seksuele onafhankelijkheid werd (of wordt?) door veel mannen als bedreigend beschouwd, wat al snel ontaardt in wilde geruchten over buitensporige uitspattingen. En Catharina hield duidelijk van actie in de slaapkamer: ze was bepaald geen Elizabeth de Grote van Engeland die zichzelf een rein en maagdelijk imago aanmat.

Zo zou ze de ene na de andere vent haar bed in hebben gesleurd en zou ze gestorven zijn nadat een seksueel avontuurtje met een dekhengst -dat moet u in dit geval letterlijk nemen- uit de hand was gelopen; het paard in kwestie zou haar hebben geplet. (Niet waar: de vorstin overleed na een beroerte) Ook is er sprake van een zgn. erotisch kabinet dat Catharina zou hebben laten bouwen en dat ingericht zou zijn met meubels met pikante decoraties en erotische wandschilderingen; de audiotour in de Hermitage doet ook dat verhaal af als onzin, maar er schijnen wel degelijk (onduidelijke) foto’s van het omstreden appartement -dat tijdens W.O. II is afgebrand- in omloop te zijn. Enfin, het is begrijpelijk dat de tentoonstellingsmakers, die Catharina als een soort Assepoester ten tonele voeren, het erotische kabinet liever naar her rijk der fabelen verwijzen. En die minnaars, ach, dat viel ook reuze mee: het waren er twaalf in totaal en ze volgden elkaar netjes op, dus eigenlijk was de wellustige tsarina hartstikke monogaam. Haar grote favoriet was Grigori Potjomkin, die ook nadat de relatie voorbij was een favoriet van Catharina bleef en zich tevens zeer verdienstelijk maakte als generaal. Wél werden de heren steeds jonger naarmate mevrouw ouder werd, wat van haar met terugwerkende kracht een 18e-eeuwse cougar maakt, maar nogmaals: Catharina gedroeg zich ook wat dat betreft echt niet anders dan de meeste mannelijke heersers. Alleen zijn jongens met veel meisjes stoer en meisjes met veel jongens een hoer. Sommige dingen veranderen nooit.

Sprookje?

Dat bezoekers de expositie Catharina de Grootste zullen verlaten met een overwegend positief beeld van de tsarina, dat kan eigenlijk niet anders. En dat is voor een groot deel heus wel terecht, maar er worden niet veel zaken belicht die het sprookje wellicht geweld aan zouden kunnen doen: er is relatief weinig aandacht voor haar expansiedrang/grootheidswaanzin (zo annexeerde Catharina in 1783 de Krim!), de verdachte omstandigheden waaronder Peter III vlak na zijn aftreden overleed (kwam dat even mooi uit!), de deportatie van kritische schrijvers naar Siberië, het met harde hand neerslaan van een aantal opstanden en de kanttekeningen die tijdgenoten plaatsten bij haar persoonlijkheid. Zo werd ze o.a. omschreven als ijdeltuit, huichelaarster en heilig boontje. Een kritische stem op de audiotour brengt weliswaar een paar van deze onplezierigheden onder de aandacht, maar die stem kan bij lange na niet op tegen de alom aanwezige pracht en praal die ons het ‘sprookjesachtige levensverhaal’ van deze autocratische tsarina door de strot moeten douwen. Natuurlijk, het is misschien wat de mensen graag willen horen en zien -en wie vindt het nou niet leuk om zich te vergapen aan die prachtige kostbaarheden uit Rusland, die zeer zeker de moeite waard zijn om te komen bewonderen. Maar laat één ding duidelijk zijn: hoewel Catharina in de geschiedenisboeken zonder twijfel naar voren komt als een van de betere vorsten en vorstinnen die ooit een troon bezet hebben, haar bewogen leven is absoluut géén sprookje. Tenzij de tentoonstellingsmakers zo’n oorspronkelijk ongepolijst volksverhaal in gedachten hadden, waarin nog weleens wat bloed vloeit en waarin ook de nodige erotiek een rol speelt, maar iets zegt me dat dat niet het geval is -met dank aan het overwegend brave en familievriendelijke audiocommentaar. De ‘zelfgeslepen diamant van de Hermitage’ lijkt hier eerder de hoofdrol te spelen in de Disney-variant, waarin de ál te scherpe kantjes zijn weggelaten of naar de achtergrond zijn verdrongen.

De tentoonstelling ‘Catharina, de Grootste’ is nog t/m 15 januari 2017 te zien in de Hermitage in Amsterdam. Meer info? Klik hier.