De eerste uitzending van Zomergasten liet vooral zien dat het kwaad meestal banaler is dan we geneigd zijn te denken. Extreem banaal zelfs, en daardoor vaak stomvervelend. Maar daarom niet noodzakelijk minder gevaarlijk. Hoe gevaarlijk? Daarover bood de uitzending van gisteravond dan weer geen uitsluitsel.

Na een tumultueuze aanloop was het zondagavond zover: de Belgisch/Libanese activist Dyab Abou Jahjah schoof aan in het VPRO-programma Zomergasten terwijl presentator Thomas Erdbrink zijn debuut maakte. Jahjah veroorzaakte in het verleden meermaals ophef met uitspraken over Israël en de door hem gehate zionisten. Ook zei hij zich euforisch te hebben gevoeld op de dag dat de Twin Towers in New York werden doorboord. Daarnaast is hij met name in België bekend als voormalig voorman van de Arabisch-Europese Liga. Een organisatie die de belangen wenste te behartigen van Arabische immigranten.

Erdbrink kondigt Jahjah met vrolijk gemoed aan, vraagt of hij hem mag tutoyeren en wat zijn naam eigenlijk betekent. Die betekenis blijkt ‘’Wolf’’ te zijn. Okee!

Snel en onvermijdelijk switcht Erdbrink naar het onderwerp waar hij het zichtbaar liever niet over had gehad: de hevige commotie in aanloop naar de uitzending. Jahjah vindt het allemaal maar opgeblazen en wijt de ophef vooral aan mensen die op voorhand een hekel aan hem hebben. Zionisten vooral. Erdbrink knikt quasi-instemmend en dan is het alweer tijd voor het eerste fragment van de avond.

Het meest opvallende in het eerste gesprek, waarin Jahjah wil bespreken hoe het is om als buitenstaander onderdeel uit te maken van een gemeenschap, is de hoge bromtoon op de achtergrond waardoor de kijker het gesprek even moeilijk kan verstaan. Erdbrink denkt dat Jahjah zijn telefoon nog aan heeft staan. Dat blijkt niet het geval en Erdbrink excuseert zich. We kabbelen voort.

Het tweede fragment uit de koker van Jahjah is het doelpunt van Marco van Basten tegen West-Duitsland op het EK Voetbal 1988. Jahjah vertelt hoe hij die avond heeft gehuild van verdriet omdat Nederland de Duitsers versloeg. Wel vond hij Van Basten een leuke voetballer. De kijker kan opgelucht ademhalen.

Agnost

Na een fragment uit de serie True Detective, zegt Jahjah dat hij zichzelf agnost noemt. Een spiritueel agnost welteverstaan. Later in de uitzending zal hij toegeven dat deze levensovertuiging hem soms belemmert in het winnen van vertrouwen bij moslims in België. Maar de meesten respecteren hem alsnog vanwege zijn politiek activisme. We hoeven heus niet bang te zijn dat Jahjah er in België helemaal alleen voorstaat.

Plots verandert Erdbrink het onderwerp weer naar de criticasters van Jahjah. De gast vindt dat hij zichzelf in dit gewoel behoorlijk gedeisd heeft gehouden. Erdbrink waagt het te betwijfelen, want de term ‘’zionistische clowns’’ vindt ook hij niet zo aardig. En wat vindt Jahjah toch van de beschuldigingen dat hij een antisemiet zou zijn? Jahjah lacht hardop en wil geen semantisch spelletje gaan spelen over de woorden ‘’zionisme’’ en ‘’antisemitisme’’. Vervolgens begint Jahjah een semantisch spelletje over deze begrippen. Soms is Zomergasten heerlijk voorspelbaar.

Of nee: toch moslim

Volgens Jahjah lijkt de situatie van moslims nu op de positie van Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Erdbrink vraagt nog even waarom hij dat denkt. Het antwoord is een hellend vlak-argumentatie. Niemand heeft in de gaten dat moslims gediscrimineerd worden omdat er nog geen gaskamers zijn gebouwd. Opeens noemt Jahjah zichzelf in deze context ook moslim, terwijl hij eerder nog een ‘’spiritueel agnost’’ claimde te zijn. Verwarrend allemaal. Uw scribent pakt een zakje nootjes.

Het volgende onderwerp op de agenda die door Erdbrink als een gesjeesde interim-manager wordt afgewerkt, is de Palestijnse kwestie. De presentator vraagt zich met name af waarom Jahjah zich zo inzet voor deze zaak. Volgens Jahjah is dat omdat het conflict alle grenzen overstijgt en omdat hij in Libanon zelf onder Israëlische bezetting heeft geleefd. Ook strijdt hij naar eigen zeggen altijd tegen onrechtvaardigheid. Erdbrink wil weer naar het volgende fragment.

Maatstaven

Ook dit filmpje heeft betrekking op het Palestijnse conflict. We zien huilende vrouwen die rouwen om hun door Israëlische militairen gedode kinderen. Direct na het fragment begint Jahjah een felle tirade tegen het Israëlische leger en hun regering. Deze zijn volgens de gast beiden intrinsiek slecht en gebruiken geweld om anderen te onderdrukken. In het westen zien mensen dat niet omdat zij andere maatstaven zouden hebben. Wat die maatstaven zijn, blijft boven de tafel hangen. Vooral omdat Erdbrink weinig vragen stelt, maar wel zegt dat hij ‘’als mens’’ naar de beelden wil kijken. Voor Jahjah is er ruim baan om een monoloog af te steken.

Met een fragment van Benjamin Netanyahu waarin de Israëlische premier Franse Joden uitnodigt om in Israël te komen wonen wil Jahjah laten zien waarom hij het zionisme een racistische gedachte vindt. Joden mogen van Jahjah overal wonen. Van Netanyahu alleen in Israël. Erdbrink plaatst een kritische noot: Europese Joden verhuizen toch naar Israël omdat ze zich in het westen bedreigd voelen? Volgens Jahjah is dat maar onzin. Erdbrink probeert Jahjah nu iets kritischer te ondervragen, maar doet dat met overslaande stem waardoor Jahjah een glimlach niet kan onderdrukken. Voor het eerst deze uitzending moet uw scribent hem een beetje gelijk geven.

Nog maar een fragment

Jahjah geeft nog even te kennen dat hij alleen met Israëliërs wil omgaan wanneer ze nadrukkelijk afstand nemen van zionisme en erkennen dat zionisten genocide zouden hebben gepleegd in Palestina. Erdbink vindt het maar weer tijd voor een nieuw fragment. Verrassing!

De uitzending rommelt wat voort met fragmenten over de Arabische lente en racisme. Echt spannend wordt het niet meer. Wel beweert Jahjah dat zijn Arabisch-Europese Liga door de Belgische veiligheidsdiensten op grote schaal is tegengewerkt en geïnfiltreerd. Erdbrink kijkt met gefronste wenkbrauwen, maar plaatst opnieuw weinig vraagtekens bij de groteske beweringen van zijn gesprekspartner.

Joden, zionisten, let’s call the whole thing off

Al met al was de uitzending weinig spectaculair. Jahjah kondigde aan dat het ‘’choquerend’’ zou worden, maar hij leek zich soms juist in te houden. Op een aantal momenten kwam hij wel met zichzelf en de presentator in de knoop. Vooral wanneer hij zich probeerde te verdedigen tegen aantijgingen dat hij een antisemiet zou zijn. Jahjah claimt dat hij zionisten en Joden niet aan elkaar gelijk stelt, maar  zelf gebruikt hij deze termen voortdurend door elkaar. Een veelzeggende constatering waar de lezer desondanks zelf maar zijn of haar conclusies aan moet verbinden.

Presentator Erdbrink probeerde bij vlagen krampachtig de kritische interviewer uit te hangen, maar was vooral veroordeeld tot luisteren. Hij kwam er bij een aantal monologen van Jahjah simpelweg niet tussen, en dat is vooral aan hemzelf te wijten. Steeds wanneer hij Jahjah kon aanpakken, ging hij naar een volgend fragment. De hete aardappel werd steeds uitgespuugd voordat Erdbrink  en zijn gast hun mond konden branden. Aangezien hij wel degelijk geprobeerd heeft om Jahjah kritisch te benaderen, houd ik het erop dat hij nog moet groeien in zijn rol. Dat uitgerekend Jahjah zijn eerst gast was, is dan wel bijzonder jammer.

Warrig en onsamenhangend

Uiteindelijk was de uitzending mede hierdoor wel  een reclamepraatje van Abou Jahjah voor Abou Jahjah waarin hij vooral poogde zichzelf neer te zetten als een redelijk mens. Wat overigens maar zelden lukte. Er zijn weinig nieuwe zaken op tafel gekomen en zijn standpunten werden niet uitgebreid tegen het voetlicht gehouden. De vraag werpt zich dus op wat voor de VPRO het doel van de uitzending was. Ongetwijfeld spelen kijkcijfers een rol, maar Jahjah is geen beroemde ster.

Jahjah was gematigder van toon dan we van hem gewend zijn. Hij sprak soms broederlijke en verbindende woorden die echter behoorlijk ongeloofwaardig zijn als men zijn uitspraken over 9/11, gesneuvelde Amerikaanse militairen en Joodse mensen kent.

Jahjah was gematigder van toon dan we van hem gewend zijn. Hij sprak soms broederlijke en verbindende woorden die echter behoorlijk ongeloofwaardig zijn als men zijn uitspraken over 9/11, gesneuvelde Amerikaanse militairen en Joodse mensen kent. Het sterkt me in de conclusie dat Jahjah zijn naam wilde zuiveren met een paar uurtjes zelfpromotie. Hij zette zichzelf neer als een verbindende factor in een globaliserende wereld. Of hij dat daadwerkelijk wil zijn, is hoogst twijfelachtig.

Naast controversieel en tot op zekere hoogte kwetsend, zijn de standpunten van de geboren Libanees vooral buitengewoon warrig en onsamenhangend. Zo stelt hij dat in een ideale wereld de mensheid als eenheid op moet trekken, maar zet hij tegelijkertijd zijn criticasters en vooral zionisten weg als racisten en ‘’nare mensen’’. Die tellen blijkbaar niet mee in zijn Utopia.

Jahjah werd aangekondigd als een belangrijke speler in het immigratie-debat, maar in werkelijkheid wordt hij slechts door een select groepje mensen serieus genomen. En die komen meestal niet eens uit eigen kring. Zeker nu de uitzending niet bijzonder diepgaand is gebleken, is de keuze van de VPRO onbegrijpelijk te noemen. Waarom werd er bewust zoveel consternatie gecreëerd voor een opiniemaker die op zijn best een warhoofd  en praatjesmaker is – en op zijn slechtst veel erger?