Op Internationale Vrouwendag brak in 1917 de Februarirevolutie uit, die een einde maakte aan de heerschappij van de Russische tsaar en de weg vrijmaakte voor de machtsovername van de bolsjewieken tien maanden later. 

 

Februarirevolutie

In 2017 is het honderd jaar geleden dat de Russische Revolutie uitbrak, maar voor de beroemde communistische Oktoberrevolutie van Lenin vond de democratische Februarirevolutie plaats, die de tsaar tot aftreden dwong en een voorlopige regering in het zadel hielp. Omdat de Russen tijdens het tsaristische bewind altijd waren blijven vasthouden aan de Juliaanse kalender vond de zogenoemde Februarirevolutie plaats in maart, op 8 maart om precies te zijn, Internationale Vrouwendag.

Waarom brak de Februarirevolutie uit? Toen in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbarstte raakte Rusland slaags met het Duitse Rijk en Oostenrijk-Hongarije. Het ging slecht met deze oorlog. Het Russische leger kon ondanks zijn enorme overwicht aan manschappen de strijd tegen het beter bewapende en veel efficiëntere Duitse leger niet aan en verloor campagne na campagne. Ook kreeg Rusland te maken met een grot hongersnood.

Op 8 maart 1917 braken er voedselrellen uit, geleid door de arbeidersvrouwen in Petrograd (de Russische hoofdstad heette tot 1914 Sint Petersburg), die voor meer brood demonstreerden. Arbeiders sloten zich bij de demonstratie aan. De kozakken die de opstand moesten neerslaan durfden niet het vuur op de massa te openen, wat ze in 1905 nog wel deden, met als gevolg dat de demonstranten meer zelfvertrouwen kregen en de eisten dat tsaar Nicolaas II troonsafstand moest doen.

In de dagen die op Internationale Vrouwendag volgden besloten steeds meer mensen in Petrograd de straat op te gaan. Het kwam tot felle gevechten met de politie en de ordetroepen, waarbij honderden mensen omkwamen. Omdat steeds meer soldaten echter besloten om de kant van de demonstranten te kiezen (en daarom hun officieren doodschoten) slaagde de revolutie. Er kwam een voorlopige regering aan de macht onder leiding van de liberaal Georgi Lvov, die minister-president werd. De echte leider van de voorlopige regering was echter Aleksandr Kerenski van de Sociaal-Revolutionaire Partij.

 

Valse vredesduiven

De voorlopige regering beschikte over een wankele machtsbasis en moest de macht delen met de arbeidersraden, de zogenoemde Sovjets. Hoewel de meeste Russen snakten naar vrede besloot Kerenski dat Rusland de Entete-bondgenoten militair moest blijven bijstaan. Het Kerenski-offensief  van 1 juli 1917 liep echter na twee week uit op een volkomen mislukking, omdat de Russische soldaten weigerden te vechten en massaal aan het muiten sloegen. De Duits-Oostenrijkse tegenaanval van 18 juli brak de Russische linies en de Russen moesten zich zo’n 240 kilometer terugtrekken.

Het mislukte offensief bracht de voorlopige regering in ernstige verlegenheid en maakte de weg vrij voor de machtsgreep van de bolsjewieken van Lenin. Hoewel deze gebeurtenis de geschiedenis is ingegaan als de Oktoberrevolutie vond zij niet in oktober plaats maar op 7 en 8 november, en was het geen revolutie maar een ordinaire staatsgreep: bolsjewistische militanten bezetten het Winterpaleis en zetten de voorlopige regering af.

Lenin had in de loop van 1917 steeds meer aanhangers gekregen omdat hij als enige Russische politicus vrede met Duitsland beloofde. Als Kerenski in het voorjaar van 1917 had besloten met de Duitsers rond de tafel te gaan zitten waren de communisten nooit aan de macht gekomen en was Rusland een democratische republiek geworden. Helaas liep de geschiedenis heel anders.

Overigens waren Lenin en de zijnen valse vredesduiven. Ze wilden vrede met het Duitse Rijk omdat ze hoopten en verwachtten dat de revolutie weldra in de rest van Europa zou uitbreken. Nadat de Eerste Wereldoorlog was afgelopen leek het er heel even op dat ze gelijk zouden krijgen – denk aan de Spartakistenopstand in Berlijn en de Radenrepublieken van Beieren en Hongarije – maar uiteindelijk werd de wereldrevolutie in 1920 gestuit bij Warschau door de pas gestichte Poolse staat. Het communistische spook was voorlopig bedwongen.

De titel van dit stuk ‘Zonder Internationale Vrouwendag geen Russische Revolutie’ is bewust provocerend. Hoewel feitelijk niet onjuist – de ene gebeurtenis veroorzaakt een andere gebeurtenis, die weer een andere gebeurtenis tot gevolg heeft – overdrijf ik hier natuurlijk wel een beetje. De belangrijkste oorzaak van de Russische Revolutie van 7 en 8 november is immers het falende beleid van Kerenski. Als hij een verstandigere politiek had gevoerd dan hadden we geen communistische machtsovername gehad, wellicht geen nazi-heerschappij in Duitsland en sowieso geen Koude Oorlog.