Dit voorjaar verschenen, vlak achter elkaar, vier indrukwekkende boeken over Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hup naar de boekhandel dus.

1944. Verstoorde verwachtingen is alweer het vijfde boek in de NIOD-reeks over Nederland in bezettingstijd, getiteld ‘Leven in bezet Nederland’. Deze serie behandelt op populair-wetenschappelijke wijze elk oorlogsjaar. Elk deel is goed geschreven en rijk geïllustreerd met foto’s en andere prenten.

In het boek over 1944 staan het vergissingsbombardement op Nijmegen, Dolle Dinsdag, de Slag om Arnhem, de Slag om de Schelde en de bevrijding van Zuid-Nederland centraal. Dolle Dinsdag was een tragisch voorbeeldje van hoe effectief nepnieuws kon zijn. De hoop op de bevrijding was zo vurig, dat mensen de positieve geruchten gingen geloven. Het geallieerde offensief ging in augustus heel snel, maar toen de bevrijders voor de grens stonden stokte het. De aanvoerlijnen waren te lang. En omdat de slag om Arnhem werd verloren kon het noorden niet bevrijd worden. Dat moest in 1945 gebeuren. In de laatste maanden van 1944 werd het zuiden bevrijd, maar dit verliep heel moeizaam. Vooral de Slag om de Schelde, de verovering van Zeeland door de Canadezen, eiste veel tijd en levens. Omdat het noorden van Nederland bezet bleef en er een strenge winter aanbrak, gingen de Nederlanders die nog niet bevrijd waren een hele zware tijd tegemoet.

Afbeeldingsresultaat voor lokerman van hintum

Lokerman. Het tragische oorlogsverhaal van de Limburgse verzetsleider die verraden werd van historica Marie-Cécile van Hintum is een biografie over Jo Lokerman, een verzetsheld uit Maastricht die in mei 1944 verraden werd. Lokerman, die voor de oorlog voor de sociaal-democratische SDAP in de Maastrichtse gemeenteraad had gezeten, was een spil in het Limburgse verzet. Hij hielp vele onderduikers, Duitse deserteurs, ontsnapte krijgsgevangenen, Nederlanders die geen dwangarbeid in Duitsland wilden verrichten en natuurlijk Joden, aan onderdak. De verzetsgroep werd echter opgerold en Lokerman en zijn vrienden werden verhoord en gemarteld. Lokerman en vier andere verzetsleden overleefden de oorlog niet. De Maastrichtse verzetsleider kwam om in het Duitse concentratiekamp Neuengamme. De biografie van Van Hintum bevat geen notenapparaat, maar wel een verantwoording en een literatuurlijst.

Veldgrauw. Nederlanders in de Waffen-SS van historicus Evert-Jan van Roekel gaat over een van de zwartste bladzijden in onze vaderlandse geschiedenis: de zo’n 25.000 Nederlandse SS-vrijwilligers, die voornamelijk aan het Oostfront actief waren om tegen het Rode Leger te vechten. De meeste jongens die voor de Waffen-SS tekenden waren tussen de achttien en begin twintig. Hoewel er fanatieke nazi’s tussen zaten waren de meeste vrijwilligers gewone jongens, niet echt ideologisch gemotiveerd. Sommigen voelden zich wel aangetrokken door het Duitse militarisme.

Er waren drie onderdelen waarin Nederlandse SS’ers voornamelijk dienden. Ten eerste was daar Regiment Westland, dat in mei 1940 werd opgericht. Dit regiment ging op in de divisie Wiking. Dit was echt een elite-eenheid, die ook door de Wehrmacht werd gerespecteerd. Behalve Nederlanders vochten ook Duitsers, Scandinaviërs en Vlamingen in deze divisie. Wiking vocht aan het Russische zuidfront, nam deel aan de genocide op de Joden (incidenteel, niet structureel, schrijft Van Roekel) in en rondom de West-Oekraïense stad Tarnopol, was in 1944 betrokken bij de slag om Boedapest en gaf zich in 1945 in Wenen aan de Amerikanen over.

Ten tweede had je het Vrijwilligerslegioen Nederland, dat in februari 1942 werd gevormd. Aan het hoofd van dit legioen stond formeel de Nederlandse generaal Seyffardt. Hij was echter slechts een symbool, met als doel om zoveel mogelijk Nederlanders in het uniform te hijsen en als kanonnenvlees naar het oosten te sturen. Seyffardt werd op 6 februari 1943 vermoord door twee Nederlandse verzetsstrijders, die gewoon bij hem aanbelden, zoals onder andere ook te lezen staat in het boek 1943. Onderdrukking en verzet, uit de serie Leven in bezet in Nederland. Maar terug naar het Vrijwilligerslegioen Nederland, in 1942 vocht dit legioen bij Leningrad, dat door de nazi’s werd belegerd maar nooit zou worden veroverd. Medio 1943 werd het Vrijwilligerslegioen teruggeroepen naar Kroatië om de Partizanen te bestrijden en verdere training op te doen en in 1944 verdedigden de Nederlandse legionairs met succes het bruggenhoofd Narva tegen het Rode Leger. Ze werden tijdens deze slag bijgestaan door nationalistische Letten, die aan nazi’s de voorkeur gaven boven de communisten. In 1945 viel het Vrijwilligerslegioen onder Berlijn uit elkaar. Niettemin was ook dit regiment militair gezien best succesvol. Ten slotte had je de Landstorm, formeel een militaire eenheid maar feitelijk weinig meer dan een militaire hulppolitie. Deze SS-eenheid was volgens Van Roekel militair gezien het minst indrukwekkend.

Na de oorlog werden SS-vrijwilligers berecht en gestraft. De straffen liepen uiteen van enkele jaren gevangenisstraf, tot tien of maximaal twintig jaar. Er werd zelden een doodstraf uitgesproken, maar die werd in cassatie omgezet in een lagere straf. In de inleiding van zijn boek vertelt Van Roekel dat het verhaal van de SS-vrijwilligers niet verteld mocht worden. Ze waren landverraders, ze waren fout, punt. Toen vanaf eind jaren zestig toch de historische interesse kwam gebeurde dit nogal onkritisch. Nederlandse SS’ers deden (anoniem) hun verhaal, maar omdat dit vele jaren later was en ze hun eigen gedrag uiteraard probeerden goed te praten waren deze verhalen niet bepaald betrouwbaar. Van Roekel heeft zijn verhaal gebaseerd op betrouwbare bronnen, vijftien dagboeken van Nederlandse SS-vrijwilligers die tijdens de oorlog, of vlak daarna, zijn geschreven. Van Roekel kan daarom ook aantonen dat SS-vrijwilligers niet allemaal fanatieke nazi’s zijn, maar ook dat SS-vrijwilligers bij Wiking in 1941 actief betrokken waren bij de massamoord op de Joden in Tarnopol. Veldgrauw. Nederlanders in de Waffen-SS is een uitgebreide bewerking van het boek Jongens van Nederland: Nederlandse vrijwilligers in de Waffen SS uit 2010. Dit eerste boek is de boekversie van de masterscriptie van Van Roekel, Veldgrauw is een stuk grondiger en biedt veel meer context. De Nederlandse SS-vrijwilligers worden ook vergeleken met de Deense en andere SS-vrijwilligers bijvoorbeeld. Veldgrauw is het beste boek over foute Nederlanders tot nu toe.

Enkele jaren geleden verscheen op de Nederlandse televisie een documentaire over Nederlanders bij de Waffen-SS, die nu integraal op Youtube staat:

 

Ten slotte heeft documentatiemaker Ad van Liempt, na zoveel jaren, zijn boek over Albert Gemmeker af: Gemmeker. Commandant van Kamp Westerbork. Hij promoveert op deze studie op 9 mei aan de Rijksuniversiteit Groningen. Volgens Van Liempt kreeg Gemmeker een milde straf, wat kwam omdat de kampcommandant een correcte indruk maakte en het deed voorkomen dat hij niets wist over de vernietigingskampen in Polen waarheen de Joden op transport werden gesteld. Van Liempt heeft sterke aanwijzingen dat hij dit wel wist, maar helemaal hard maken kon hij dit niet.

Nadat Gemmeker in 1951 werd vrijgelaten leefde hij nog 31 jaar in vrijheid in Duitsland. De Duitse justitie heeft niettemin een juridisch onderzoek van zeventien jaar naar Gemmeker gedaan, om te kijken of hij wel medeverantwoordelijk was voor de moord op 80.000 Nederlandse Joden die via Westerbork naar Auschwitz en Sobibor werden getransporteerd. Gemmeker was altijd bang dat ze hem zouden arresteren.  In 1976 werd uiteindelijk besloten Gemmeker niet te vervolgen. Van Liempt heeft hier stevige kritiek op.

Voor zijn proefschrift heeft Van Liempt jarenlang onderzoek gedaan, in Nederlandse en Duitse archieven. Hij las alle dossiers, ook geheime stukken, en interviewde tal van betrokken in Nederland en Duitsland. Ook sprak Van Liempt met de twee dochters en met een kleindochter van Gemmeker. Van de reputatie van Gemmeker als correcte commandant laat Van Liempt weinig heel. Hij was een bureaucraat die zijn superieuren blindelings gehoorzaamde. Ook had hij geen empathie voor zijn slachtoffers. Joden werden bijvoorbeeld op de trein gezet omdat ze hun pet niet voor hem afnamen, of als wraak voor een mislukte poging van iemand uit dezelfde barak. Ook had Gemmeker er geen moeite mee om zieken in veewagens naar het oosten te sturen.

De studie van Ad van Liempt haalde ook het NOS-nieuws.

 

Vanavond zendt de NOS om 21.00 uur op NPO 2 een documentaire uit: ‘Albert Gemmeker, commandant van kamp Westerbork’.