Pim Fortuyn (1948-2002) had grote invloed op de koers van de JOVD, de liberale jongerenorganisatie, met name ten aanzien van het recht op vrijheid van meningsuiting. 

 

Het liep echter heel anders

Als er in de zomer van 2001 Tweede Kamerverkiezingen waren gehouden dan was de VVD de grootste partij geworden en Hans Dijkstal minister-president. Het liep echter heel anders, als gevolg van de aanslagen van 11 september en Pim Fortuyn.

De terroristische aanslagen in de Verenigde Staten zetten de politiek-maatschappelijke verhoudingen in Nederland op scherp. Dit klimaat creëerde een vruchtbare voedingsbodem voor Fortuyn, die in november 2001 lijsttrekker van Leefbaar Nederland werd. In tegenstelling tot de gevestigde partijen, ook de VVD van Dijkstal, bekritiseerde Fortuyn de islam. Dit was not done en Fortuyn werd weggezet als een rechts-extremist.

Op 24 november 2001 sprak Fortuyn op het JOVD-congres in Noordwijkerhout, tot groot ongenoegen van de VVD.[1] Eerder was Fortuyn twee keer door de JOVD geïnterviewd, in 1996 en begin 2001. De eerste keer werd er – ook een beetje voor de grap – op een eventueel premierschap van Fortuyn gezinspeeld. [2] Tijdens het tweede gesprek ging het over de dominantie van de ‘linkse kerk’, de progressieve babyboomers die volgens Fortuyn de politiek en media beheersten. Volgens Fortuyn rustte er dankzij ‘de linkse kerk’ een taboe op bepaalde politieke onderwerpen en werd een rechts kwaliteitsblad als Elsevier niet serieus genomen. Fortuyn wilde meer democratie en vond dat de VVD en JOVD hiervoor niet bang moesten zijn: ‘Jullie Wiegel dat was een populist. Dat kun je niet ontkennen. Zo is het.’ De JOVD’ers kregen van Fortuyn een fles bier mee die op zijn sofa stond te pronken. Hij vond bier namelijk niet te drinken. [3] Ten slotte was Fortuyn gast op een JOVD-congres. Hij sprak in de wandelgangen met veel jovd’ers en hield, als ‘toetje’ van het diner, een tafelspeech. De ‘al enigszins omstreden professor Pim’ waagde zich in het hol van de leeuw: ‘De liberalen staan namelijk niet bepaald positief tegenover de ideeën van deze populist die door menigeen al is vergeleken met de Italiaanse premier Berlusconi.’ Hem werd het vuur na aan de schenen gelegd door de politieke whizzkids Jeroen de Veth en Bas van ’t Wout. Fortuyn wist zich echter heel goed te redden en kreeg na afloop een ‘warm applaus’.[4] Saillant detail: de speech die Fortuyn voor de JOVD hield was exact dezelfde speech die Fortuyn een dag later hield bij zijn aanvaarding van het lijsttrekkerschap van Leefbaar Nederland. Jeroen de Veth: ‘Het enige wat hij op ons congres niet deed was zijn beroemde At your service-gebaar.’[5]

In de aanloop van de Tweede Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 ging de JOVD steeds meer mee in het gedachtegoed van Fortuyn. Begin 2002 was Dijkstal volgens een persbericht de ideale premier en stond er in een ander persbericht dat Fortuyn niet met constructieve oplossingen kwam, maar in de loop van 2002 kreeg de JOVD steeds meer begrip voor Fortuyns kritiek. De Nederlandse kiezer zou serieus moeten worden genomen.[6] JOVD’ers Jeroen de Veth, Bas van ’t Wout en Thomas Berghuijs richtten begin 2002 in VVD-verband het vernieuwingsplatform Verandering, Vernieuwing & Democratisering (VV&D) op. Fortuyn daagde volgens het drietal de politiek uit, ook het liberalisme, en hier moest een goed antwoord op komen. De drie JOVD’ers keerden zich tegen de ‘ons-kent-ons’-cultuur in de politiek en vonden dat de burger meer invloed moest krijgen.[7] Ook kwam de JOVD op 19 maart met de ‘Chocolademelkert’: een chocoladepoppetje van PvdA-leider Ad Melkert, Fortuyns grote tegenstander.[8] In NRC Handelsblad van 30 april betoogden JOVD-voorzitter Rense Weide en vicevoorzitter politiek Ferdi de Lange ten slotte dat de ‘politieke correctheid’ had afgedaan. Een verkiezingsoverwinning van Lijst Pim Fortuyn – de partij waarmee Fortuyn de verkiezingen inging nadat hij uit Leefbaar Nederland was gezet – was volgens hen een correctie op het dominante linkse denken in de politiek. ‘Goed rechts’ was ‘niet verkeerd’.[9]

Op 6 mei 2002 werd Fortuyn vermoord. Ook voor de JOVD kwam deze moord als een grote schok. De Driemaster lag drukklaar. Een paar uur na de moord besloot de redactie echter een aantal wijzigingen aan te brengen. De rubriek ‘De achterkant van het gelijk’ stond in het teken van regeringsdeelname van Fortuyn. Vanwege de moord werd die niet gepubliceerd.[10]

JOVD

Naar rechts opgeschoven

De JOVD was dankzij Fortuyn naar rechts opgeschoven, de moord op Fortuyn bezegelde deze koers. Ferdi de Lange hoopte eind 2002 dat de VVD een rechtser profiel zou krijgen, zodat de partij de stemmen die ze op 15 mei aan de LPF had verloren zou terugwinnen. De ruk naar rechts werd trouwens niet door iedereen gemaakt. Driemaster-hoofdredacteur Ursula Doorduyn hekelde het beleid de Amerikaanse president George W. Bush omdat hij uit zou zijn op een Derde Wereldoorlog. Ook sympathiseerde ze met Femke Halsema, die eind 2002 de nieuwe leider van GroenLinks zou worden en in deze populistische tijden bleef vasthouden aan het ideaal van de multiculturele samenleving.[11]

Op 2 november 2004, anderhalf jaar na de moord op Fortuyn, werd filmmaker Theo van Gogh vermoord omdat hij samen met VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali een kritische film over de islam had gemaakt. De moord op Fortuyn was gepleegd door een radicale dierenrechtenactivist, Van Gogh was vermoord door een radicale moslim. Dankzij deze moord werd de JOVD een stuk kritischer ten aanzien van religie, in het bijzonder de islam. Zo zei JOVD-voorzitter Paul Laane: ‘Godsdienst gaat nooit boven onze wetten. Het kan niet zo zijn dat geloof zo belangrijk is dat je daar geen kritiek op mag hebben.’ Volgens Laane waren vrijheid en islam moeilijk met elkaar te verenigen: ‘In Azië is het collectief al sinds jaar en dag dominant. De 1 miljard moslims in de wereld verkiezen ook het collectief boven het individu.’ Laane had echter wel kritiek op parlementariër Geert Wilders die op de dag dat Van Gogh werd vermoord uit de VVD-fractie was gestapt. Wilders stond voor een zero tolerance-beleid ten aanzien van de islam en zou hiermee kiezen voor ‘de gesloten samenleving’.[12] De JOVD vond Wilders’ koers niet meer liberaal.

De jonge liberalen stonden pal voor de vrijheid van meningsuiting en waren kritisch ten aanzien van religie. De JOVD nodigde de atheïstische filosoof Herman Philipse in 2006 uit als spreker en schreef in een persbericht dat de vrijheid van godsdienst, artikel 6 van de grondwet, geschrapt kon worden.[13] Ook Wilders had het recht om de islam te bekritiseren. Toen Wilders in 2008 zijn omstreden anti-islamfilm Fitna uitbracht, een film die het kabinet-Balkenende IV het liefst had willen censureren, brachten de JOVD’ers een ‘Tegenfilmpje’ uit. Hierin werd het beroemde gedicht van verzetsstrijder H.M. van Randwijk voorgedragen: ‘Een volk dat voor tirannen zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen.’januari 2015 ten slotte stond de JOVD pal achter de vrijheid van meningsuiting van Charlie Hebdo. Nadat moslimfundamentalisten de redactie van het satirische magazine hadden vermoord wilden JOVD, de Jonge Socialisten en dwars, de jongerenorganisatie van GroenLinks, op stations adverteren met de omstreden Mohammedcartoon uit het blad. Die posters werden echter afgewezen door de bedrijven Ngage en cs Digital Media, exploitanten van digitale reclame op metro- en treinstations, vanwege de veiligheidsrisico’s. Ze waren bang voor nieuwe aanslagen.[15]

De vrijheid van meningsuiting was dankzij Fortuyn en Van Gogh een belangrijk thema voor de JOVD geworden. De jonge liberalen waren echter niet de enigen die zich voor dit grondrecht inzetten, het leefde zeer breed, bij de liberalen maar ook bij (een deel van) links. Aan de immateriële erfenis van Paars bleef de jovd trouw. De oude stokpaardjes werden soms weer van stal gehaald. Toen het in 2003 heel slecht ging met D66 pleitte JOVD-voorzitter De Lange voor een fusie met D66, wat de Democraten – uiteraard – weer afwezen. De JOVD bleef ook kritisch tegenover christelijke politiek. Toen het CDA in 2002 weer in het centrum van de macht was gekomen vond De Lange dit verontrustend, omdat het CDA in het verleden veel misbruik van deze machtspositie zou hebben gemaakt. Een coalitie met de ChristenUnie en de SGP vond hij bovendien buitengewoon onwenselijk, omdat de kleine christelijke partijen zouden willen tornen aan het homohuwelijk en de euthanasie. Ook in 2007, toen de ChristenUnie in de regering kwam, en in 2011, toen de SGP gedoogsteun aan het kabinet leverde vanuit de Eerste Kamer, bleef de JOVD pal staan voor de liberale waarden.[16]

 

[1] Route 55. De gids. JOVD 1949-2004. XIe lustrum (z.p. 2004), 35-36.

[2] Michiel Visser, ‘Politicus zonder partij’, Driemaster, mei 1996.

[3] Jeffrey Last en Martijn Bruijstens, ‘Fortuyn: politiek onheilspeller’, Driemaster, nr. 2, 2001.

[4] Martijn Bruijstens, ‘Congresverslag’, Driemaster, nr. 7, december 2001.

[5] Interview met Jeroen de Veth, 24 augustus 2015.

[6]Rense Weide, ‘Woord van de voorzitter’, Driemaster, nr. 2, maart 2002.

[7] Jeroen de Veth, Bas van ’t Wout en Thomas Berghuijs, vv&d: Verandering, Vernieuwing & Democratisering – liberaal vernieuwingsplatform dient zich aan. hb 2000-2003. Archief JOVD, aanvulling 2015. Nog niet genummerd.

[8] Programma congres 6/7 april 2002. hb 2000-2003. Archief JOVD, aanvulling 2015. Nog niet genummerd.

[9] Ferdi de Lange en Rense Weide, ‘Goed rechts is niet verkeerd!’, NRC Handelsblad, 30 april 2001.

[10] ‘Redactioneel’, Driemaster, nr. 3 mei 2002.

[11] ‘Redactioneel’, Driemaster, nr. 6 oktober 2002.

[12] Toespraak Paul Laane, 20 november 2004. Voorzittersredes 1983-2008. Archief JOVD, aanvulling 2015. Nog niet genummerd.

[13] ‘JOVD: Grondwetsartikel 6 overbodig. Philipse en Sini in discussie op JOVD lustrumcongres’, Persbericht 20 februari 2004. Persberichten. JOVD archief, aanvulling 2015. Nog niet genummerd.

[14] ‘Tegenfilmpje’, 10 maart 2008. http://wereldverbeteraars.clubs.nl/nieuws/detail/826478_jovd-komt-met-tegenfilmpje  Zie ook: https://www.youtube.com/watch?v=jqLTvkUvc9A

[15] Frank Hendrickx, ‘Cartoon profeet geweerd op Nederlandse stations’, Algemeen Dagblad, 16 januari 2015.

[16] Speech Ferdi de Lange, 23 november 2002 en Sabine Koebrugge, speech op het vvd-congres, 12 mei 2007. Voorzittersredes 1983-2008. Archief JOVD, aanvulling 2015. Nog niet genummerd; Frank Poorthuis, ‘JOVD-voorzitter Martijn Jonk: ‘VVD begaat doodzonde’’, HP/De Tijd, 24 mei 2011. http://www.hpdetijd.nl/2011-05-24/jovd-voorzitter-martijn-jonk-vvd-begaat-doodzonde/