De Oekraïense historicus Serhii Plokhy heeft een boeiend boek geschreven. Het verloren koninkrijk gaat over Oekraïne, Rusland en het nationaliteitsvraagstuk. Zijn Oekraïners en Russen van hetzelfde volk? Of gaat het om twee verschillende volkeren? 

 

Kiev-Rus, Moskou en het hetmanaat

De titel slaat uiteraard op Kiev-Rus, de eerste echte staat die in de Russische en Oekraïense gebieden ontstond.  Kiev-Rus was een soort van federatie van semi-onafhankelijke vorstendommen, zoals Kiev, Novgorod, Vladimir-Suzdal en Galicië-Wolynië. Kiev was lange tijd de belangrijkste stad en had, mits er een sterke vorst zat, suprematie over de rest. Kiev-Rus was een bondgenoot van het Oost-Romeinse oftewel Byzantijnse Rijk en was ook Oosters Orthodox geworden.

In de dertiende eeuw ging Kiev-Rus ten onder, als gevolg van de grotere autonomie van de plaatselijke vorsten en de invallende Mongolen, door de Russen Tataren genoemd. In 1240 werd Kiev veroverd en verwoest. Van het machtsvacuüm dat toen ontstond profiteerden het koninkrijk Polen en het grootvorstendom Litouwen, die de westelijke gebieden van het voormalige Kiev-Rus veroverden. Polen en Litouwen werkten steeds nauwer met elkaar samen en vormden uiteindelijk ook een staat, het Pools-Litouwse Gemenebest. Wit-Rusland en Oekraïne, dat ook wel Klein-Rusland werd genoemd, maakten ook deel uit van Polen-Litouwen.

Het Rusland zoals wij dat nu kennen komt voort uit het grootvorstendom Moskou. Aanvankelijk was Moskou maar een heel klein vorstendom, afhankelijk van Vladimir-Suzdal. De vorsten van Moskou werkten echter samen met de Tataarse overheersers en wisten daardoor steeds machtiger geworden, ten koste van de naburige vorstendommen.

Na de val van Constantinopel, dat tevens het einde van het ooit zo machtige Byantijnse Rijk inluidde, werd Moskou de belangrijkste stad van het oosterse christendom. Ivan III trouwde met het nichtje van de laatste Byzantijnse keizer en kon daarom claimen dat Moskou de geestelijke opvolger was van Constantinopel. Moskou werd bovendien de zetel van een patriarchaat, net als Constantinopel, Antiochië en Alexandrië. Omdat die laatste patriarchaten allemaal in moslimgebied lagen werd Moskou, hoewel in rang de laagste, feitelijk het belangrijkste patriarchaat. Moskou wierp zich op als de beschermer van de christenen van het oosten, een van de redenen ook waarom Rusland nu in Syrië zit.

Moskou was in de zestiende en zeventiende eeuw vaak in conflict met Polen-Litouwen. Begin zeventiende eeuw, tijdens de zogenoemde Tijd der Troebelen, bezette Poolse militairen zelfs voor een tijdje Moskou. De Polen slaagden er echter niet om van Moskou een marionettenstaat te maken en na de Kozakkenopstand van 1648 en de daaropvolgende Zweedse invasie van Polen was het met de macht van Polen-Litouwen feitelijk gedaan. Het onafhankelijk geworden Kozakkenhetmanaat was een vazalstaat van Rusland geworden en werd eind achttiende eeuw ook feitelijk bezet door keizerin Catharina de Grote.

 

Poetins Groot-Rusland

Tot zover is het boek Het verloren Koninkrijk heel boeiend. Het relaas over de negentiende eeuw wordt voor buitenstaanders een beetje ingewikkeld, omdat in dit gedeelte de Russische en Oekraïense intellectuelen en hun denken over de natie centraal staat. Op zich wel interessante stof, mits het een beetje kernachtig gebracht wordt. Plokhy wijdt echter heel erg uit.

We slaan de negentiende en twintigste eeuw even over en spoelen daarom meteen door naar 1991, het jaar van de val van de Sovjet-Unie en de onafhankelijkheid van Oekraïne en Wit-Rusland. Nationalistische Russen waren uiteraard niet blij met de onafhankelijkheid van de voormalige Sovjet-republieken. Vladimir Poetin, die in 1999 Boris Jeltsin opvolgde, vond het vooral belangrijk dat Rusland een grootmacht zou blijven en daarbij hoorde volgens ook een invloedssfeer. Nieuwe staten als Oekraïne, Wit-Rusland en Georgië moesten economisch en politiek aan het autocratische Rusland gebonden blijven en mochten zich niet op het Westen richten.

In augustus 2008 viel Rusland Georgië binnen, om zo de onafhankelijkheid van twee opstandige enclaves in het land – Zuid-Ossetië en Abchazië, te garanderen. De Russische interventie zorgde ervoor dat het Georgië geen pogingen meer waagde om de soevereiniteit over deze twee enclaves te herstellen. In december 2008 werd Georgië geen lid van de NAVO, een diplomatieke overwinning voor Poetin. Zijn kleine oorlog had succes gehad.

Om zijn agressievere buitenlandse beleid ook intellectueel te legitimeren besloot Poetin zich te verdiepen in het denken van Groot-Russische nationalisten, die Oekraïners en Wit-Russen als onderdeel van het Russische volk beschouwden. Poetin sprak in 2001 over Roesski Mir, de Russische Wereld. De Russische Wereld was groter dan de staatsgrenzen van Rusland en bestond uit meer mensen dan de etnische Russen alleen. Poetin bedoelde met de Russische Wereld de naties die de erfgenamen waren van Kiev-Rus, het oude koninkrijk.

In 2014 annexeerde Rusland de Krim, in reactie op de democratische ontwikkelingen in Oekraïne die een pro-Europese, pro-Westerse regering aan de macht hadden gebracht. Op de Krim waren etnische Russen in de meerderheid. Niettemin benadrukte Poetin in november 2013, enkele maanden voor de verovering van de Krim, dat de Russen en Oekraïners eigenlijk één volk waren, hoewel ze lokaal andere tradities hadden en een ander accent spraken. Volgens Plokhy brak Poetin door dit statement met de Sovjet-politiek. De USSR stelde namelijk dat de Russen en Oekraïners weliswaar sterk aan elkaar verwant waren, maar toch twee verschillende volkeren waren. Dat was in 1991 ook hét argument om Oekraïne onafhankelijk te laten worden.

Hoewel Poetin met de verovering van de Krim de internationale verhoudingen op scherp zette maakte zijn actie hem superpopulair in eigen land. Van een ‘rating’ van 66% in 2011, toen Poetin zich opmaakte voor zijn derde termijn als president, ging hij naar 89% in juni 2015. Uiteraard waren de overheidscontrole op de voornaamste media en het monddood maken van de oppositie ook verantwoordelijk voor deze uitslag, maar niettemin stonden de meeste Russen toch achter Poetins bezetting van de Krim. Dit maakte hen weer trots op hun land. Make Russia Great Again.

Met de verovering van de Krim, die aan slechts drie soldaten het leven kostte, was het conflict tussen Rusland en Oekraïne nog niet afgelopen. Rusland wilde dat Oekraïne een federatie zou worden, met vetorecht voor de individuele regio’s in de buitenlandse politiek van het land. Dit stelde Rusland voor met het oog op de Russischtalige gebieden in het oosten van land, waar ook veel mensen woonden die zichzelf als Russisch beschouwden. Kiev wilde uiteraard niet dat Oekraïne een federatie zou worden, waarop er een propagandacampagne werd gevoerd tegen het spook van het Oekraïense nationalisme. Russische propagandisten verspreidden in Oost-Oekraïne ook de idee van een bufferstaat die Nieuw-Rusland moest gaan heten, naar de naam van een keizerlijke provincie uit de achttiende eeuw.

Hoewel niet alle bewoners van Oost-Oekraïne voor deze propagandacampagne vielen besloten sommige gebieden toch om in opstand te komen. De separatisten werden gesteund door vrijwilligers uit Rusland. Poetin maakte gebruik van radicale nationalisten in eigen land. De gevaarlijkste stuurde hij naar Oekraïne, om ze te laten sneuvelen in de mijnsteden en op de vlaktes. Toen het niet zo goed bleek te gaan met de separatistenrepublieken Donetsk en Loehansk werden meer troepen en wapens vanuit Rusland naar Oost-Oekraïne gestuurd. Rusland zond ook luchtdoelraketsystemen naar Oekraïne. Een daarvan schoot een Maleisische burgervliegtuig neer, vlucht MH17, waarbij honderden doden vielen, vooral uit Nederland. Begin 2015 zorgden Russische militairen ervoor dat Donetsk en Loehansk niet werden heroverd door het Oekraïense leger, maar de kosten (economisch, geopolitiek en in mensenlevens) waren zeer hoog. Rusland kon zich niet echt nieuwe avonturen meer veroorloven. De economie was in een recessie beland. De oorlog in Oekraïne is ten slotte ook funest geweest voor het Groot-Russische ideaal van de Russische Wereld. Niet alleen de overgrote meerderheid van de Oekraïners maar ook de overgrote meerderheid van de Russen is tegenwoordig van mening dat Rusland en Oekraïne twee verschillende naties zijn.

 

Uitgelichte afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons