Het NIOD brengt een zesdelige serie uit over Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Deze week is deel vier verschenen, over het jaar 1943. Het is een mooi overzicht geworden, met prachtige illustraties. In 1943 verhardde de bezetting, maar radicaliseerde en professionaliseerde ook het Nederlandse verzet.

 

Stakingen en Seyffardt

Een hele belangrijke gebeurtenis in 1943 is de April-mei-staking, die vooral succes had in het noorden en oosten van het land. In West-Nederland staakten er veel minder mensen, want de Duitse bezetter had in 1941 de Februaristaking keihard neergeslagen en de angst zat er nog goed in. Ook de April-mei-staking werd in bloed gesmoord. Het standrecht werd ingevoerd en stakingsleiders en mensen die ondanks waarschuwingen niet op hun werk verschenen werden gefusilleerd.

1943 was ook het jaar dat het verzet radicaliseerde en professionaliseerde. De pro-Duitse generaal Hendrik Seyffardt, die Nederlandse vrijwilligers wierf voor het Oostfront, werd op 5 februari vermoord door Jan Verleun (1919-1944) en de joodse Leo Freijda (1923-1943) van de linkse verzetsgroep CS-6. Helaas zou de verzetsgroep later dat jaar worden opgerold, omdat Freijda’s vriendin doorsloeg en bijna iedereen verraadde.

De nazi’s kregen de moordenaars van Seyffardt aanvankelijk niet te pakken en besloten uit wraak maar een boel studenten te arresteren, omdat de generaal vlak voordat hij overleed had verteld dat zijn moordenaars jonge jongens waren, wellicht studenten. SD-chef Hanss Albin Rauter wilde uit wraak lukraak een boel onschuldige Nederlanders tegen de muur zetten, maar werd door NSB op andere gedachten gebracht. Tweede man Geelkerken legde uit dat de NSB dan voorgoed de Nederlandse bevolking tegen zich in het harnas zou jagen.

 

NSB, persoonskaarten en jodenjacht

De NSB was sowieso een beetje zielig in 1943. Mussert werd eind 1942 door Hitler als leider van Nederland erkend, maar dit was een loze titel. In tegenstelling tot de Noorse collaborateur Quisling werd Mussert nooit regeringsleider. De bezetters namen hem niet serieus en het was eigenlijk alleen aan Hitler zelf te danken, de NSB-leider liever niet vallen, dat Mussert niet werd aangepakt.

Maar terug naar het verzet. 1943 was ook het jaar van de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister, geleid door de kunstenaars Gerrit-Jan van der Veen (1902-1944) en Willem Arondéus (1894-1943). Doel van het verzet was de persoonskaarten van Amsterdamse burgers te vernietigen die daar waren opgeslagen, zodat Joden, verzetsmensen en tewerkgestelden makkelijker aan een nieuwe identiteit konden komen. Hoewel het pand in puin lag werd maar 15% van de persoonskaarten vernietigd. De meeste kaarten waren alleen beschadigd. Niettemin zorgde het voorbeeld in Amsterdam voor navolging in de rest van het land. En die overvallen op bevolkingsregisters waren succesvoller.

1943 was trouwens ook een belangrijk jaar voor de illegale pers. Het protestantse Trouw werd opgericht en in Het Parool verscheen op 27 september een artikel waarin melding werd gemaakt van de vergassing van de Joden die naar Auschwitz werden gedeporteerd. Nieuws dat lang niet iedereen geloofde. In het jaar 1942 was de bezetter begonnen met de deportatie van Joden naar Polen. In 1943 eindigden de razzia’s. Op de overgebleven Joden, die niet waren ondergedoken, werd jacht gemaakt. De Nederlandse politie-agenten en vrijwilligers die dit deden kregen kopgeld voor elke ingerekende Jood. Ook besloten sommige Joden, om hun eigen hachje te redden, voor verrader te spelen om ze andere Joden aan te brengen.

 

Ex-korporaal en klodderaar

Omdat het  in 1943 slecht ging met de Duitse oorlogsinspanning – Stalingrad, Koersk, Tunesië en Italië – verwachtten en hoopten veel Nederlanders dat de bevrijding snel zou komen. Het zou nog twee lange jaren duren. Dat wist een anonieme dichter begin 1943 echter nog niet. Na de voor de nazi’s desastreus verlopen Slag bij Stalingrad dichtte hij:

Smart en leed zijn veel geleden
In het jaar dat achter ligt,
Er werd gestreden en gebeden
Zowaar aan het einde werd het licht.

Duitsland wint aan alle fronten
Was voorheen der nazi’s leus,
Waar zij nu nog samen klonten
De Rus laat hen nu geen keus.

Aan welk front de Rus ook strijdt
Zij blijven steeds maar opmarcheren,
Men gunt de Mof heel geen tijd
Om de rollen om te keren.

Dit geldt ook der Germanengod
Ex-korporaal en klodderaar,
Die ondergaat hetzelfde lot
Als ieder ander zwendelaar.

 

Uitgelichte afbeelding: Het Amsterdamse bevolkingsregister na de aanslag. Wikimedia / Wikipedia Commons