Vandaag is het precies 200 jaar geleden dat Karl Marx werd geboren. Ewout Klei over de erfenis van de godfather van links.

Een actueel manifest

Het communistisch manifest van Karl Marx en Friedrich Engels uit 1848, in 2015 opnieuw uitgegeven door uitgeverij Van Tilt,  pretendeert wetenschappelijk te zijn, terwijl het in werkelijkheid een ideologisch pamflet is. Het boekje is verrassend actueel, niet zozeer omdat Marx gelijk zou hebben, maar omdat zijn analyses bij links niet aan populariteit hebben ingeboet.

Het spook van Karl Marx waart nog steeds door Europa. Thomas Piketty, Joris Luyendijk, Rutger Bregman, Jesse Klaver en Rutger Groot Wassink, feministen, internationale socialisten, antiracisten en andere utopisten, ze dromen allemaal van een ‘betere’ wereld waarin de onderdrukten zijn bevrijd van hun slaafse ketenen en de onderdrukkers hun privileges hebben verloren.

 

Piketty

Een hedendaagse leerling van Karl Marx is Thomas Piketty, de roemruchte Franse econoom. Bij uitgeverij De Bezige Bij verscheen in het najaar van 2015 zijn boekje De slag om Europa In tegenstelling tot Piketty’s bestseller Kapitaal in de 21ste eeuw – het boek dat Jesse Klaver niet uit heeft kunnen lezen zoals zo velen – is De slag om Europa licht verteerbare kost. Piketty’s tussendoortje bestaat namelijk uit een serie columns, die ooit verschenen zijn in de Franse krant Libération, over de bankencrisis, de Eurocrisis en de vluchtelingencrisis.

Het zijn allemaal heel leesbare verhaaltjes, maar als kritische lezer denk je de hele tijd: is het allemaal wel waar wat hij beweert? Piketty voert een kruistocht tegen de rijken die veel kapitaal hebben, vooral de rijken die hun kapitaal geërfd hebben, en beschouwt dit ook als voornaamste oorzaak van de economische crisis. Bij de Franse marxist gaat het niet alleen om feiten, maar vooral om de moraal die erachter zit. Links heeft gelijk en is goed, rechts heeft het fout en is fout. Volgens Piketty zijn de vluchtelingen ook een zegen voor Europa, vanwege de vergrijzing, en is het ook noodzakelijk vanwege de bevolkingsexplosie in Afrika. Dat is net zo simplistisch als de complottheorieën van uiterst rechts over omvolking en white genocide. Hoewel ik vrees dat dat aluhoedjes Piketty als onderdeel van het complot zullen zien na het lezen van mijn verhaal.

 

Portugal

Als tegengif tegen al deze utopische ellende raad ik u het boekje Portugal, de bloem en de sikkel aan van J. Rentes de Carvalho, dat in 2014 is verschenen is bij uitgeverij Schokland als deel 7 van de serie Kritische Klassieken. Deze supergoede serie, waarin ook het magistrale Eine Jugend in Deutschland van Ernst Toller over de mislukte Beierse revolutie van 1919 is verschenen, wil ik bij dezen van harte bij u lezers aanbevelen.

Portugal, de bloem en de sikkel gaat over de Anjerrevolutie van 1974, toen er een einde kwam aan 50 jaar fascistische dictatuur en het er even op leek dat Portugal een socialistische toekomst tegemoet ging. De Anjerrevolutie had hetzelfde effect op links als de Arabische Lente 35 jaar later: het was allemaal fantastisch en geweldig, de revolutionairen waren goed, de zittende machten waren fout, en wie kritische vragen durfde te stellen was rechts en dus fout.

Rentes de Carvalho, die voor de fascisten was gevlucht en in Nederland woonde, bekeek de Anjerrevolutie echter kritisch in zijn boek Portugal, de bloem en de sikkel dat in 1975 voor het eerst verscheen. Portugal veranderde niet van de ene op de andere dag in een linkse heilstaat, ook de communistische oppositie die nu aan de macht probeerde te komen had weinig op met de vrijheid van meningsuiting en de linkse euforie in Nederland was hopeloos naïef. Deze kritische houding werd Rentes de Carvalho niet in dank afgenomen, ook in Portugal niet. Pas in 2014 verscheen zijn boek voor het eerst in het Portugees.

 

Christopher Hitchens

Wie ook kritisch was over de Portugese Anjerrevolutie was de Britse journalist Christopher Hitchens, op dat moment nog lid van de trotskistische sekte de Internationale Socialisten. De communistische intriges waren voor hem echt een eyeopener, die hem hielpen zijn marxistische overtuiging aan de wilgen te hangen en liberaal te worden.

In zijn autobiografie Hitch 22 schrijft over de ‘spontane’ overname van de socialistische krant La Repubblica door communisten. De communisten waren in het leger en bij de politie geïnfiltreerd en probeerden Portugal over te nemen. Hitchens zag wat er gebeurde, maar zijn ‘partij’ was bedwelmd door de revolutionaire euforie en weigerde te zien wat er echt gebeurde. Dat paste niet in het linkse frame. De communistische machtsovername mislukte. De communisten en hun extreemlinkse bondgenoten overspeelden hun hand met een op ontregeling gerichte couppoging, de meer traditionele, dorpse en religieuze elementen van de Portugese samenleving sloegen hun handen ineen voor een contrarevolutie en er ontstond daarna een nieuw evenwicht.

Voor de jonge fellow travelers uit West-Europa en de Verenigde Staten, die speciaal naar Portugal waren afgereisd voor de rode revolutie, was de operette afgelopen. Ze pakten hun tenten in en keerden huiswaarts. Uiteraard – want ze leerden niks – met behoud van hun utopische overtuigingen.

 

Ten halve gedwaald

De reden waarom ik mij, na eerst ten halve zijn gedwaald, mij vervolgens van links heb afgekeerd is het naïeve optimisme, het utopisme en de hang naar ideologisch zuiverheid, wat vaak doorslaat in dogmatisme en het verketteren van andersdenkenden. Natuurlijk, er zijn ook hele verstandige linkse mensen. Dit zijn mensen die een beetje meer gelijkheid willen en de boel bij elkaar willen houden. Onze vrienden van de PvdA dus, en de rechtervleugels van SP en GroenLinks.

Mijn indruk is dat het oude marxistische spook helaas weer helemaal terug is van nooit echt weggeweest. Dat ligt trouwens aan populistisch rechts. Paul Cliteur (die de zinsnede ‘Er waart een spook’ ook gebruikte in zijn pamflet tegen het zogenaamde cultureel marxisme), Sid Lukassen, Wierd Duk, Sietske Bergsma en Thierry Baudet. Voor hen is de ideologie en het denken in collectieven (het volk, de natie, het ras) ook doorslaggevend. In de communistische theorie heb je bovendien de idee van de revolutionaire voorhoede, een intellectuele elite die zogenaamd weet wat het volk wil, en de politieke omwenteling voorbereidt. Deze leninistische idee is ook omarmd door Thierry Baudet. Toen onze FvD-volkstribuun nog partijloos was noemde hij het Vlaams Belang, het Franse Front National en Geert Wilders ‘de politieke avant-garde’. Zij zouden volgens Baudet de voorhoede vormen van een volksopstand. Wat Baudet wil is hartstikke rechts, maar in zekere zin dus ook heel erg links. De radicale veranderingen zijn rechts, maar ze moeten door middel van een volksopstand, geleid door een revolutionaire elite, tot stand komen.

 

Uitgelichte afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons