De Oostenrijke politicoloog Thomas Schmidinger heeft een boek over jihadisme geschreven. Dit boek is in het Nederlands vertaald en speciaal voor deze uitgave bij Boom heeft Michiel Leezenberg een korte beschrijving toegevoegd van salafistische en jihadistische netwerken in Nederland.

 

In amper 150 bladzijden weet Thomas Schmidinger het jihadisme uit te leggen, een ideologie die zich beroept op de islam maar feitelijk een modern fenomeen is. Om het jihadisme te begrijpen kunnen we echter niet om de islam heen.

 

Kharidjieten en jahiliyyah

mo

De islam begint bij Mohammed, die in 570 na Christus in Mekka werd geboren. Mohammed werd al gauw wees, trouwde met een rijke weduwe en zou volgens het verhaal in 610, op zijn veertigste dus, in een grot de engel Gabriël hebben gesproken. Gabriël vertelde Mohammed dat er maar een God was, Allah, en Mohammed was zijn laatste profeet. In Mekka wilde, behalve een kleine schare gelovigen, niemand iets weten van deze boodschap. In 622 werden Mohammed en zijn aanhangers daarom naar Yathrib verbannen, het latere Medina, waarvandaan de moslims een jihad begonnen om Mekka en vervolgens het Arabisch Schiereiland aan de islam te onderwerpen. In 630 werd Mekka veroverd, twee jaar later overleed Mohammed. Meer dan honderd jaar later zou de boodschap die aan hem was geopenbaard definitief vorm krijgen in de Koran, het heilige boek van de moslims.

Mohammeds schoonvader Abu Bakr volgde de profeet op als leider van de moslims. Hij werd de eerste kalief (opvolger). Een groep moslims vond echter dat Mohammeds neef en zwager Ali de profeet had moeten opvolgen. Ali koos echter voor de lieve vrede en zou pas in 656 kalief worden. Aïsja, Mohammeds lievelingsvrouw, en Moe’awija, leider van de Omajjaden-clan in Mekka, bleven echter felle tegenstanders van Ali. De eerste Fitna (burgeroorlog) was een feit. Tijdens de slag bij Siffin prikten de soldaten van Moe’awija, om een nederlaag te voorkomen, Koranteksten op hun lansen. Ali besloot daarop de veldslag te staken en stemde in met een scheidsrechterlijk vonnis op basis van de Koran. Een kleine groep fanatieke aanhangers van Ali, de kharidjieten (‘de vertrekkenden’), vonden echter dat de kalief verraad had gepleegd en besloten hem te vermoorden. De kharidjieten zou je kunnen beschouwen als de voorlopers van Al Qaida en ISIS. Ze verklaarden andersdenkende moslims tot afvalligen, die mochten worden gedood. De kharidjieten waren dus de eerste takfiri.

Een belangrijke islamitische denker, voor de jihadi-ideologie van groot belang, was Ibn Taymiya. Deze middeleeuwse islamitische rechtsgeleerde wees elke metaforische beschrijving van God af en keerde zich net als andere rechtsgeleerden uit de zeer orthodoxe hanbalitische school tegen heiligenverering. Ibn Taymiya sprak zich uit tegen alles wat niet expliciet toegestaan werd door de Koran en de profeet. In reactie op de Mongoolse invasie, die in de islamitische wereld een enorme slachting aanrichtte, ontwikkelde Ibn Taymiya een nieuwe visie op de jihad. De islamitische Mongolen (Moghols) uit Iran mochten ook worden bestreden. Zij waren weliswaar officieel moslims geworden, maar omdat zij zich niet aan alle voorschriften uit de Koran en Hadith hielden waren zij heidense jahiliyyah, mensen die leefden als de afgodendienaars van de pre-islamitische Arabische samenleving.

De fundamentalistische leer van Ibn Taymiya werd nieuw leven ingeblazen door de achttiende-eeuwse zeloot Mohammed Ibn Abdul al-Wahhab. Hij is de vader van het zogenaamde wahhabisme, de staatsgodsdienst van Saoedi-Arabië en Qatar. De Saoediërs omarmden de wahhabitische islam als militante ideologie die hen de kracht gaf om tegen de Turken in opstand te komen. Toen de Saoediërs de macht in het Arabische schiereiland na de Eerste Wereldoorlog in handen kregen gingen ze echter goede diplomatieke betrekkingen aan met het Britse Rijk en later met de Verenigde Staten, een monsterverbond dat jihadi’s uiteraard scherp veroordelen.

 

Mijlpalen

Qutb in de gevangenis. Hij werd in 1966 opgehangen.

Qutb in de gevangenis. Hij werd in 1966 opgehangen.

Voor de ontwikkeling van het radicale islamitische denken in de twintigste eeuw zijn ten slotte de Pakistaanse journalist Sayyid Abu al-Ala Mawdudi, de Egyptische onderwijzer Hassan al-Banna (oprichter van de Egyptische Moslimbroederschap en grootvader van de omstreden Europese moslimintellectueel Tariq Ramadan) en de Egyptische leraar en literatuurcriticus Sayyid Qutb van cruciaal belang. Ook de organisatie Hizb ut-Tahrir, die streeft naar een wereldwijd kalifaat, en haar stichter Taqi ad-Din an-Nabhani mogen niet worden vergeten. Van al deze twintigste-eeuwse islamitische denkers was Taqi ad-Din an-Nabhani de enige die een behoorlijke theologische opleiding had genoten. De anderen waren autodidacten.

De Moslimbroederschap is niet salafistisch. Via Qutb echter zijn elementen uit het salafistische denken – het ideaal van de terugkeer naar de zuivere islam in de tijd van Mohammed en het verklaren van andersdenkende moslims als afvalligen – in de ideologie van de Moslimbroederschap geslopen. In zijn boek Mijlpalen stelt Qutb dat de islamitische wereld niet islamitisch is, maar door en door corrupt. De wereld is enkel nog jahiliyyah. De ware moslim moet de oude wereld vernietigen. Uit de as zal echter een zuivere islamitische staat herrijzen. De ideale islam van Qutb is sektarisch. In het eerste hoofdstuk van Mijlpalen schrijft hij:

Wanneer iemand ten tijde van de Profeet, vrede zij met hem, voor de islam koos, sloot hij zich daarmee gelijk totaal af voor de jahiliyyah. Hij ging de kring van de islam binnen, begon een nieuw leven en maakte zich volledig los van zijn oude leven waarin hij nog niet van de goddelijke wet had geweten.

Het doet mij, eerlijk gezegd, heel erg denken aan het evangelische christendom. Daarin predikt men ook een radicaal breken met de oude wereld en het wedergeboren worden in een nieuw leven. Evangelische christenen zijn ook veel radicaler, fundamentalistischer, dan traditionele orthodoxe gelovigen. Helaas noemt Thomas Schmidinger deze vergelijking niet, misschien is zijn Oostenrijkse achtergrond hier debet aan (Oostenrijk is heel katholiek), maar het is interessant om te zien hoe wedergeboren gelovigen, die zichzelf moreel superieur achten aan andere gelovigen, zich voor de wereld afsluiten en een radicale, sektarische theologie omarmen.

 

Wegen naar het kalifaat

De Moslimbroederschap is geen salafistische organisatie, laat staan een jihadistische. De Moslimbroeders streven op een vreedzame wijze naar het kalifaat en willen een heleboel sociale hervormingen doorvoeren. Natuurlijk zijn antidemocratisch en willen ze een islamitische hervorming van het recht en een strenge censuur, maar de Moslimbroeders zijn fundamentalisten-light.

Hizb ut-Tahrir (De Partij van de Bevrijding) streeft ook naar een wereldwijd kalifaat, maar is in tegenstelling tot de Moslimbroeders in principe niet tegen geweld. Het gaat hierbij echter niet om terrorisme maar om revolutionair geweld en militaire coups. Hizb ut-Tahrir is in de praktijk echter een praatclub, omdat het kalifaat er natuurlijk nog lang niet is. Wel zorgt de ideologie van Hizb ut-Tahrir ervoor dat jonge moslims verder radicaliseren en lid worden van Al Qaida of ISIS.

Al Qaida is een terroristische organisatie. Het doel is om de moslims wereldwijd te verenigen in een oorlog tegen het Westen, in het bijzonder natuurlijk de Verenigde Staten en Israël. De terroristische aanslagen die Al Qaida pleegt zijn spectaculair. Het zijn aanslagen op Westerse doelen en moeten vooral veel angst, terreur, inboezemen. Uiteraard is Al Qaida tegen ketterse stromingen binnen de islam, zoals sjiieten, maar voert geen oorlog met hen. Sjiieten moeten tot inkeer komen, ze mogen niet worden vermoord.

ISIS is de meest radicale groepering. Natuurlijk is ISIS ook tegen het Westen, Amerika, Israël en de Joden, maar de grootste vijand zijn de zogenaamde afvalligen, de andersdenkende moslims. Christenen in ISIS-land worden zwaar gediscrimineerd en moeten een speciale belasting betalen (jizyah), maar ze worden niet uitgeroeid. Sjiieten worden dat wel. Sjiieten die niet in ISIS-gebied wonen kunnen zich nog bekeren tot de ‘ware’ islam, sjiieten die levend in handen van ISIS vallen worden echter een kopje kleiner gemaakt. Voor bekering is het dan te laat. ISIS is vooral dol op spectaculaire executies, hoe gruwelijker hoe beter, en op het wreed onderdrukken van niet-soennitische vrouwen, die hun verdere leven mogen slijten als seksslavinnen. Maar juist vanwege al deze perversiteiten oefent ISIS op sommige jonge moslimmannen een grote aantrekkingskracht uit. Vroeger moesten jihadi’s op hun 72 maagden wachten totdat ze waren gesneuveld. ISIS biedt ze voor het hier en het nu. Het paradijs op aarde.

 

Verwarde mannen en vrouwen

thomas_schmidinger_heinrich-boll-stiftung_2012

Thomas Schmidinger

Thomas Schmidinger vertelt in zijn historische overzicht een boel bekende zaken, maar hij vat het goed samen en zijn beknopte verhaal biedt daarom een goed inzicht in de jihadistische ideologie. Minder interessant is zijn betoog over preventie en deradicalisering, met name omdat de doelgroep die hij heeft onderzocht klein is en het toontje mij soms veel te begrijpend, te antropologisch en te pedagogisch is. Natuurlijk ben ik er niet voor om alle salafisten – de niet-politieken, de politieken en de jihadi’s – over een kam te scheren en ze allemaal als onmensen af te schilderen, zulke geharnaste statements klinken lekker stoer en rechts maar helpen niet om het probleem op te lossen. Maar aan de andere kant, als je terroristen en genocideplegers te graag wil begrijpen dan komt er ook begrip bij kijken, het goedpraten en het bagatelliseren van terrorisme en genocide, en daar wil ik absoluut niet aan. Er moet een zekere afstand blijven, een objectieve afstand. Principieel, maar ook om het fenomeen goed te kunnen begrijpen.

Toch zegt Schmidinger wel enkele nuttige dingen. ISIS is bij jonge moslims in het Westen aantrekkelijk omdat het zingeving biedt, mensen verleidt met vrouwen (seksslavinnen) en een avontuurlijk bestaan. Het extreme geweld van ISIS vinden de meeste mensen, ook de meeste moslims natuurlijk, afschuwelijk. Niettemin is het helaas wel aantrekkelijk voor een minderheid die gefascineerd is door zulk geweld, de sadisten en psychopaten. In rechtse kringen wordt het begrip ‘verwarde man’ geridiculiseerd, maar dit is niet helemaal terecht. Een deel van de ISIS-terroristen is gewoon nogal verknipt in het hoofd. Uiteraard helpt de radicale ideologie mensen ook om onmenselijke daden te verrichten.

ISIS oefent echter niet alleen een grote aantrekkingskracht uit op bepaalde groepen moslimjongens, maar ook op sommige moslimmeisjes. Ook bij hen is seks een belangrijke drijfveer. Ze dromen van de prins op het witte paard, de islamitische Ché Guevara, die voor hen vecht en waarmee ze daarna keiharde seks kunnen hebben. 50 shades of jihad. Ook is het spannend om aan het ouderlijk gezag te ontsnappen en met zo’n strijder een jihad-huwelijk te sluiten, een soort van informeel huwelijk waarvoor de toestemming van de ouders niet nodig is. En het mooiste van alles: als je dappere strijders sneuvelt mag je een nieuwe jihadi. Thomas Schmidinger zegt het zelf niet in zijn boek, dus doe ik het maar: met een beetje geluk kom je als ISIS-bruid dan ook aan je 72 mannelijke maagden.

 

Nederlandse context

leezenberg

Michiel Leezenberg

Voor de Nederlandse uitgave schreef Michiel Leezenberg enkele aanvullingen op het betoog van Schmidinger. Dit had hij misschien beter niet kunnen doen. Nergens in het boek wordt verteld wat Leezenberg precies heeft aangevuld, dit moet de lezer maar raden op basis van de context. Daarnaast worden de passages over Nederland niet van voetnoten voorzien, zodat de beweringen – die soms nogal stellig geformuleerd zijn – in het luchtledige hangen. Natuurlijk neem ik meteen van Leezenberg aan dat de belangrijkste salafistische moskeeën in Nederland de El Tawheed-moskee in Amsterdam,de Al Fourqaan-moskee in Eindhoven en de As Soennah-moskee in Den Haag zijn. Leezenbergs uiteenzetting over islamkritiek in Nederland, ik neem aan dat deze passage van hem is, is echter een zeer subjectief getoonzette polemiek die niet in dit boek thuishoort.

Wat momenteel in de Noord-Europese landen en Nederland in het bijzonder als ‘islamkritiek’ wordt gepresenteerd – of dat nu uit het extreemrechtse, het liberaal-seculiere of het linkse kamp stamt – is geen religiekritiek, maar een zwaar van ressentiment vervuld oprakelen van stereotypen, waarmee half-geïnformeerde auteurs vervolgens na het lezen van een enkele tekst hier of daar of door een selectieve en ondeskundige Koranexegese, aan de haal zijn gegaan.

Deze passage bevat geen voetnoten, dus ik weet niet waarop Leezenberg (of toch Schmedinger, maar dat lijkt mij sterk) zich baseert. Daarnaast worden deze islamcritici niet bij name genoemd, maar worden ze als groep gestereotypeerd en weggezet als ondeskundig. Een klassieke stroman dus. Die Machteld Zee in haar boek Heilige identiteiten trouwens ook maakte toen ze het had over de ‘nuttige gelovigen’ die het moslimfundamentalisme zouden verdedigen, zonder dat duidelijk werd wie ze precies bedoelde. Na het lezen van het boek van Zee ben ik van mening dat zij zeker een half-geïnformeerde islamcritica is die stereotypen over de islam oprakelt, maar zelfs haar naam valt niet in dit citaat. Wie deze half-geïnformeerde islamcritici zijn blijft dus gissen. Een gemiste kans. En een wetenschappelijke publicatie onwaardig.

Jihadisme van Thomas Schmidinger biedt een helder historisch overzicht van de ontwikkeling van de jihadistische ideologie en is in deze beschrijving behoorlijk objectief. Minder geslaagd is het onderzoek naar Oostenrijkse jihadi’s, pedagogische pietpraat en niet-onderbouwde passages over de situatie in Nederland, maar dat neemt niet weg dat u dit boek zeker moet aanschaffen.

 

N.a.v.: Thomas Schmidinger, Jihadisme. Ideologie, preventie en deradicalisering. Vertaling: Huub Stegeman. Bewerking: Michiel Leezenberg (Boom Filosofie, Amsterdam, november 2016). ISBN 9789058755827. 159 pagina’s. 22,50 euro.

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons & Kurdipedia (foto Michiel Leezenberg)