Twee week geleden besprak ik de klassieker Eine Jugend in Deutschland (Een jeugd in Duitsland) van Ernst Toller, over de Eerste Wereldoorlog en de mislukte socialistische revolutie in Beieren. Vandaag wil ik het hebben over dé klassieker over de Eerste Wereldoorlog die u echt gelezen moet hebben: Van het westelijke front geen nieuws (Im Westen nichts Neues) van Erich Maria Remarque.

 

remarque_all_quiet_nl_9e_druk_aDe in 1928 geschreven beroemdste roman over de Eerste Wereldoorlog beleefde vele herdrukken. In 2015 verscheen de laatste Nederlandstalige uitgave bij de Grote Letter Bibliotheek. Deze publicatie telt vanwege de grote letters 354 pagina’s. In december 2013 is er een uitgave van 208 pagina’s verschenen bij uitgeverij Bijleveld, de 1914-2014 herdenkingseditie. Deze editie bevat ook een filmalbum. Bij Bijleveld verscheen op 18 april 1929, en dat is natuurlijk heel aardig om te weten, ook de eerste buitenlandse vertaling van Remarques beroemde anti-oorlogsroman. In 1929 alleen al werden er 54.000 exemplaren van deze Nederlandse vertaling verkocht. De uitgave van 2013 is de 29e druk.

 

Gewone jongens

Im Westen nicht Neues is echt zo’n een roman die je in één dag uitleest. Het gaat over de waanzin van de oorlog, over het leven van leuke mensen dat door de oorlog abrupt wordt afgebroken. Het is geen nationalistisch boek dat de heldendaden van dappere soldaten die vechten voor hun vaderland bezingt. Het is daarentegen een relaas over gewone jongens die zich meestal stierlijk lopen te vervelen; die uitgebreid op de toilet zitten omdat de stoelgang spannender is dan de wacht in de loopgraven; die hun oude drilsergeant pesten als deze ook naar het front wordt gestuurd en die achter Franse dames van plezier aanzitten om op deze manier aan de zinloosheid te ontsnappen.

Magere Hein ligt echter op de loer en haalt alle jongens op, iets wat gezien de anti-oorlogsboodschap van het boek eigenlijk geen spoiler mag heten. De soldaten zijn zeer kritisch over de oorlog en zijn antimilitarist. Paul Baumer, de protagonist, is van mening dat de Duitsers eigenlijk helemaal niet zo verschillen van de Fransen aan de overkant van het niemandsland. Het zijn de leiders en de kapitalisten die oorlog willen, omdat ze daar beter van zouden worden. Hiermee verwoordt Baumer de visie van Karl Liebknecht, de radicale Duitse socialist die vanwege zijn pacifisme tijdens de oorlog in het gevang werd gezet en begin 1919, na het mislukken van de Spartakistenopstand in Berlijn, samen met Rosa Luxemburg zou worden vermoord.

 

War poets

Hoewel de anti-oorlogsbespiegelingen in 1928 in een roman zijn verwerkt door Remarque, komen ze zeer overeen met de bespiegelingen die sommige oorlogsdichters in de loopgraven optekenden. Ook de Engelse war poets Wilfred Owen en Siegfried Sassoon waren zeer kritisch over de oorlog. Een bekende Duitse oorlogsdichter was Alfred Lichtenstein, die al in september 1914 sneuvelde. Twee week voor zijn dood dichtte Lichtenstein (in het Nederlands vertaald door Dirk Verhofstadt):

God behoede me voor ongeluk, de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, dat geen krachtige explosieven mij treffen; dat onze vijanden, die klootzakken, mij nooit gevangen nemen, mij nooit neerschieten, dat ik nooit in de vuiligheid mag sneuvelen, voor ons dierbare vaderland. Kijk, ik zou veel langer willen blijven leven, de koeien melken, mijn vriendinnen neuken en die waardeloze Jozef in elkaar slaan; bij nog veel meer gelegenheden dronken worden, tot een zalige dood mij overvalt.

 

Het pacifisme dat in de Eerste Wereldoorlog ontstond had dus niks met boomknuffelen en blote vrouwen in een weiland van doen, maar was een cynische reactie op het zinloze moorden. Remarque droeg zijn verhaal op aan de gewone jongens die sneuvelden in de oorlog. Hij zei hierover in het korte voorwoord van zijn boek:

Dit boek wil noch een aanklacht noch een bekentenis zijn, het wil alleen een poging wagen, verslag uit te brengen over een generatie die door de oorlog werd vernield, ook wanneer het haar was gelukt aan de granaten te ontkomen.

 

 

Nazi’s

De anti-oorlogsroman van Remarque sloeg in als een mortier van de Dikke Bertha, het roemruchte 420-millimeterkanon waarmee de forten van Luik in 1914 tot gruzelementen werd geschoten. Hoewel er in Duitsland in 1928 alleen al tienduizenden exemplaren van Im Westen nicht Neues werden verkocht gingen er stemmen op om het boek te verbieden. De pacifistische inhoud werd door nationalistische Duitsers niet bepaald op prijs gesteld. Remarques roman was een aanval op de natiestaat.

Erich Maria Remarque

De nazi’s, die vanaf 1929 de wind in de zeilen kregen als gevolg van de wereldwijde economische crisis die vooral Duitsland hard trof, sloegen natuurlijk het hardst op de trom. Dit had effect. In 1930, dus nog tijdens de democratische Weimarrepubliek, werd de Amerikaanse verfilming van Remarques roman, All Quiet on the Western Front, verboden.

In mei 1933, enkele maanden na de machtsovername van Hitler, werd Im Westen nichts Neues als ‘volksfeindlich’ werk verboden en in het openbaar verbrand. Remarque werd als landverrader bestempeld en was in 1929 al naar het buitenland geëmigreerd. In 1937 ontnamen de nazi’s hem bovendien zijn Duitse staatsburgerschap, toen zijn roman Drei Kameraden bij de Amsterdamse uitgeverij Querido verscheen. Zoals al verteld in het artikel over Toller publiceerde Querido veel boeken van Duitse Exil-auteurs.

Helaas was ook het verbannen van Remarque voor de nazi’s niet genoeg. Elfriede Remarque, Erichs jongste zus, belandde in 1943 na een schijnproces onder de Fallbeil. Ze kreeg de doodstrad niet selchts omdat zij een tegenstander van het naziregime was, maar ook omdat ze de zus was van Erich Remarque, dé anti-oorlogsauteur. Nazi-rechter Roland Freisler zei tegen haar:

Uw broer is buiten ons handbereik, maar u zult aan ons niet ontsnappen.

De nazi’s waren bovendien zo sadistisch om Erich een rekening van 90 mark te sturen, de kosten van de beul om het touwtje los te laten en de rommel op te ruimen.

Erich Maria Remarque overleed in 1970. Ofschoon hij nog een aantal goed ontvangen romans zou publiceren werd geen één boek zo beroemd als zijn debuutroman Im Westen nichts Neues. Het is, samen met Orwells 1984, Goethes Faust, De naam van de roos van Eco en Lolita van Nabokov (de lijst gaat uiteraard nog veel verder) één van die klassiekers die u eigenlijk nog een keer moet gaan lezen, als u dat nog niet gedaan heeft. Hup naar de boekenwinkel dus.

 

N.a.v.: Erich Maria Remarque (pseudoniem van Erich Paul Remark), Van het westelijk front geen nieuws (vertaling van Im Westen nichts Neues). (Herdenkingseditie + filmalbum). (Utrecht, Bijleveld 2013). 29e druk. 208 pagina’s.  ISBN 9789061319986. €19,95.

 

Sommige Nederlandse uitgaven van het boek bevatten prachtige illustraties van de Nederlandse kunstenaar Arie Zonneveld (1905-1941). Deze illustraties zijn ook online te bewonderen.

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons