In 1983 organiseerde de Deutsche Demokratische Republik (DDR) een uitgebreide Lutherherdenking, ter gelegenheid van de 500-jarige geboortedag van de Duitse Reformator. De herdenking hielp onbedoeld mee aan de val van de Muur.

 

Lenin of Luther

“Nu zijn we klaar met Maarten Luther, we kunnen ons weer richten op het echte socialisme” Dat zei een functionaris van de SED na afloop van het vorige Lutherjaar in 1983, toen de 500ste geboortedag van Luther werd herdacht. Helaas voor de communisten pakte het anders uit. De Evangelisch Lutherse Kerk werd weer aantrekkelijk en erger nog: de verzamelplek voor de oppositie. Luther bracht het besef terug dat de DDR-burger vooral een Duitser was. Zeven jaar later ging de DDR ten onder. Tot midden jaren tachtig echter was de Lutherse kerk een instrument van het SED-regime geweest.

In 1971 verklaarde de Oost-Duitse Lutherse Kerk een “Kerk in het midden van het socialisme” te zijn. Dat betekende niet dat iedere geestelijke een voorvechter van het communisme was. Zo was daar Oskar Brüsewitz. Hij was tegen het SED regime en liet dat ook duidelijk merken. Op zijn auto stond de tekst “Weg met het SED regime”. In zijn preken klaagde Brüsewitz de invloed van de staat op het onderwijs en het dagelijkse leven aan. Daar was geen ruimte voor de leer van Luther. Alleen de leer van Lenin werd onder de aandacht gebracht. De Stasi kreeg hem echter nooit te pakken. In augustus 1976 zette hij zichzelf in brand. Dit incident was natuurlijk zeer pijnlijk voor het Oost-Berlijnse regime, want in West-Duitsland haalde zijn zelfverbranding uitgebreid de media. Maar de actie van Brüsewitz had echter positieve gevolgen. De Lutherse kerk kreeg meer ruimte en Honecker gaf toestemming voor het houden van een “Lutherjaar” in 1983. Ook Honecker besefte dat Luther geld in het laatje bracht…

 

450 minuten Luther

Dus de DDR ging er vol voor. Het “Fernsehen der DDR” maakte een serie over het leven van Luther. Hoewel deze TV-serie van Luther een soort van proto-communist maakte werd hij ook in West-Duitsland uitgezonden. De WDR en de NDR hadden zelfs meegewerkt aan het project. Het ZDF en de Bayrische Rundfunk gingen in hun politieke uitzendingen echter flink tegen te keer en kwamen met slappere series over Luther. Critici en publiek waardeerden de DDR-serie meer. Al waren 450 minuten Luther misschien iets te veel van het goede. Ook werden bijna alle werken van Luther opnieuw gedrukt. Uiteraard met het ‘juiste’ communistische commentaar. Op de radio werden de luisteraars in de DDR bijna wekelijks met werken van Praetorius en Luther getrakteerd. Kortom Luther was overal.

Honecker, die zelf voorzitter van het organisatiecomité was, zag het Lutherjaar groots. Hij hoopte zelfs op koninklijk bezoek en had daarvoor de Scandinavische koninklijke families uitgenodigd. Zij wilden alleen komen als ook de West-Duitse president Carstens aanwezig was. Daar had Honecker geen bezwaar tegen, mits Carstens maar naar Oost-Berlijn kwam. Maar daar had de West-Duitse Bondsdag dan weer geen trek in. Dus het royale feest ging niet door. Burgermeester von Weizäcker van West-Berlijn werd naar de viering gestuurd. De Scandinaviërs bleven daarom maar helemaal thuis. Om nu West-Duitsland tegen het zere been te schoppen was ook niet zo handig. Een herdenkingsdienst op de Wartburg ging wel door en heel uniek werd deze dienst zowel in West- als in Oost-Duitsland op de TV uitgezonden. Helemaal gerust was de Stasi er niet op. Het jonge publiek kon wel eens de wens tot hereniging uiten. Gelukkig voor het regime blijft het in 1983 nog rustig…

 

Politieke Reformatie

Vanaf 1987 veranderde dit helemaal. De kerk gebruikte zijn beperkte vrijheid steeds meer om de oppositie te ondersteunen. De Montagsdemos in Leipzig begonnen steeds vanuit de kerk. Het was ook de kerk die zich met de hereniging van Oost-Duitsland met West-Duitsland bemoeide. Het Lutherjaar deed de Oost-Duitsers bewust worden dat er ook in het Westen mensen waren met hetzelfde geloof als in de DDR. Er ontstonden na 1983 steeds meer contacten met de Lutherse Kerk in het Westen. Luther had 500 jaar na zijn geboorte bijgedragen aan de politieke reformatie van de DDR en de val van de Muur.

 

Meer lezen?

Dr. W. Aalders, Luther in de DDR: http://dnpprepo.ub.rug.nl/3341/1/CDV_1983_10_p545_Aalders.pdf

Felix Bohr, Luther in de DDR: van reformator tot revolutionair https://duitslandinstituut.nl/artikel/22232/luther-in-de-ddr-van-reformator-tot-revolutionair

 

Afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons