Of hoe geschiedenis voor het karretje van de politiek wordt gespannen.

 

Politieke legitimiteit en geschiedenis hebben veel met elkaar te maken vandaag de dag. Veel landen hebben moeite om de zwarte bladzijdes uit hun verleden onder ogen te zien.In het debat van de Zwarte Piet-discussie wordt vaak de slavernij erbij gehaald.[1] Veel Nederlanders hebben geen volledig beeld over de inbreng van de WIC op de internationale slavenhandel. Nederland werd pas na de val van Napoleon in 1815 gedwongen tot het afschaffen van slavernij. Op scholen wordt de geschiedenis over de slavernij min of meer weggemoffeld, stelt schrijver Reggie Baay.[2] Voor andere landen geldt precies hetzelfde; in de Verenigde de Staten proberen geschiedenisboeken datzelfde te doen met het lot van de Native Americans, stelt socioloog Thomas Sherlock.[3]

Democratieën verschillen hierin niet veel van autocratieën. Zo is het in Polen nu bij wet verboden om de Poolse natie te beschuldigen van medeplichtigheid aan de Holocaust.[4] En volgens Amnesty International is het in Turkije door president Erdogan verboden om een openlijk debat over de ‘Armeense genocide’ te voeren.[5] Op eenzelfde wijze is in Rusland het bespreken van Stalins ‘zuiveringen’ taboe. Het regime van Poetin projecteert Stalins beleid in de geschiedenisboeken nu als de opkomst van de Sovjet-Unie als wereldmacht.[6] Mijn stelling is daarom: als politici de geschiedenis voor de hedendaagse politiek gebruiken, zijn historische onjuistheden onvermijdelijk.

Stolypin door Ilya Repin

Veel landen hebben moeite om de zwarte bladzijdes uit hun geschiedenis onder ogen te zien. Voor het Rusland van president Poetin is dat niet anders. Zeker voor een land waar conservatisme en patriottisme hand in hand gaan.[7] Poetin gebruikt bijvoorbeeld het historische figuur Pjotr Stolypin, de premier van de Russische Tsaar Nicholas II in 1905. Volgens het Kremlin moet Stolypin geprezen worden, omdat hij enerzijds de socialistische hervormingen doorvoerde, ten gunste voor de gewone man, en anderzijds de radicale revolutionairen die de landhuizen van de adel hadden bezet arresteerde en publiekelijk liet ophangen.[8] Maar ik ben het hier als historicus in opleiding niet mee eens, want in deze tijd kwam het vaker voor dat er contrahervormingen werden doorgevoerd om chaos te voorkomen.

Het heroïsche verhaal van Stolypin heeft volgens Mariëlle Wijermars, hoogleraar Europese studies aan de Universiteit van Helsinki, vooral nut voor het heden. Het Poetinregime wil haar eigen legitimiteit benadrukken door terug te grijpen naar het verleden. Poetin spiegelt zich volgens Mariëlle Wijermars namelijk aan Stolypin, omdat Poetin ook met hard beleid de separatisten in de Tsjetsjenië genadeloos aanpakte en daardoor de rust liet terugkeren.[9] Het historische verhaal van het Kremlin is aanvechtbaar. Hoewel we de beweegreden van Stolypin niet precies weten, is mijn vermoeden dat dit contrarevolutionaire maatregelen zijn geweest om zodoende een revolutie te voorkomen – wat uiteindelijk toch gebeurde. [10]

Moskou in de Tijd der Troebelen

Daarnaast neigen autocratieën naar het creëren of het in standhouden van mythes. In de situatie van Rusland bestaat er een bekende mythe: de Tijd der Troebelen. Rusland leed destijds begin zeventiende eeuw onder een intrige van het Pools-Litouwse Gemenebest: de machthebbers van deze dubbelmonarchie probeerden een marionet op de Moskouse troon te zetten, om zodoende het nationale belang van het Moskouse vorstendom te ondermijnen.[11] Wijermars verwijst in haar artikel ook naar de Tijd der Troebelen. In de geschiedenis was de Tijd der Troebelen een periode waarin van buitenaf een andere mogendheid probeerde Rusland te destabiliseren. Het Kremlin legt het nu in het heden uit dat binnenlandse demonstraties een nieuwe Tijd der Troebelen willen ontketenen.[12] Deze mythevorming doet daarom ook de historische juistheid veel geweld aan, omdat het niet voor historische maar voor politieke relevantie wordt gebruikt. Sherlock beweert een vergelijkbaar standpunt rondom de mythologisering van Joseph Stalin. De Sovjetleider wordt in de geschiedenisboeken bewonderd voor zijn industrialisatieprojecten en de strijd in de Grote Vaderlandse oorlog tegen de Nazi’s. Over de deportaties in de goelag wordt niet of nauwelijks over gesproken en zodoende wordt Stalin steeds meer geliefd onder de Russen. [13] 

Toch is er een duidelijk verschil tussen democratische geschiedschrijving en niet-democratische, namelijk het punt van legitimiteit. In West-Europa misbruiken politici de geschiedenis soms, door het verkeerd te interpreteren of historische onjuistheden aan te kaarten, zoals Thierry Baudet deed met betrekking tot de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Zoals historicus en redacteur van Jalta Ewout Klei opmerkte: “Baudet gebruikt de geschiedenis om zijn eigen xenofobie te rechtvaardigen.”[14] Dit mag je als historicus (Baudet heeft ook geschiedenis gestudeerd) natuurlijk nooit doen. Finalistische geschiedschrijving is daarom uit den boze, vertelde mijn docent Nederlandse Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Stalin, Lenin en Kamenev

In Rusland gaan politici een stapje verder dan bij ons in Nederland. Daar wordt niet zozeer een gebeurtenis aangegrepen om het eigen beleid te verdedigen, nee, Poetin gebruikt en verheerlijkt Stalin om zijn eigen anti-westen retoriek en de economische sancties over en weer te rechtvaardigen. Om het Russische volk dit te laten geloven werd er in 2007 een nieuw geschiedenisboek voor de middelbare school ontworpen, dat zowel antiwesters is en Stalin ophemelt als degene die Rusland tot een wereldmacht liet herrijzen.[15] De hele Sovjetperiode wordt als heroïsche periode neergezet, als een tijd waarin Rusland sterk was en waarin Russen trots op hun land konden zijn. Dat is onzin, want Stalin is ook van de Grote Zuivering op dissidenten in de partij en de Holodomor in Oekraïne, toen miljoenen boeren werden doodgehongerd.[16]

Het Kremlin stelt de geschiedenis van de Sovjet-Unie echter niet voor als een mythisch verleden om naar terug te verlangen. In 2009 kwam er onder Russische academici een debat over de misdaden onder het totalitaire communisme. Er is dus absoluut sprake van een anticommunisme en een anti-Stalin-sentiment bij academici stelt Sherlock.[17] De Ruslandcorrespondent voor Trouw brengt een verhaal naar voren van academici die hij in Rusland sprak: “Rusland is een vrij, maar geen democratisch land. De rechtspraak dient de heersende elite.”[18] Op de IDFA-documentaire De Rode Ziel kon je heel goed zien dat er veel verdeeldheid heerst over het onderwerp Stalin. De ene geïnterviewde verheerlijkt Stalin, terwijl er bij de ander littekens zit vanwege de politieke zuiveringen.

Soms blijkt het taboe zelfs in een familie te zitten. Voor kinderen is dit heel moeilijk, zegt documentairemaakster Jessika Gorter: “Voor een kind van dertien kan het soms heel zwaar zijn, want zijn ene opa werd naar de Goelags gestuurd door Stalin, terwijl zijn andere opa een van de kampbewakers was.”[19] Poetin blijkt altijd een president te zijn die stabiliteit predikt en chaos probeert te voorkomen. Omdat het thema Stalin tot controverse heeft geleid besloot Poetin om met betrekking tot hem tot een oplossing te komen. Het Kremlin komt met een historisch verhaal over Stalin en daar blijft het bij. Met de historische Stalin heeft dit Stalin-beeld uiteraard helemaal niks te maken.

Kortom, er zijn genoeg voorbeelden te geven waarom politiek beleid nooit valt te rechtvaardigen met historische voorbeelden. De daden van oud-beleidsbepalers wordt zodoende verkeerd geïnterpreteerd, oude mythes worden hiermee veranderd tot een concept dat niet overeenkomt met hoe destijds tijdgenoten een bepaalde gebeurtenis ervoeren. Als je in het geval van Poetins Rusland alle geschiedenisboekjes voor de middelbare school gaat veranderen begrijp je van de geschiedenis al helemaal niets meer. Daarom blijf ik ervan overtuigd dat je hedendaags beleid beter niet met historische voorbeelden kunt rechtvaardigen, want dan ontstaat er snel fake history. En dat zouden we niet moeten willen creëren.

 

 

 

[1] Michiel Kruijt, ´Geen twijfel: Zwarte Piet stamt af van kindslaven’, De Volkskrant (23 oktober 2013).

[2] Reggie Baay, ‘Over deze Nederlandse slavernijgeschiedenis hebben we het nooit’, De Correspondent (19 oktober 2017).

[3] Thomas Sherlock, ‘Russian politics and the Soviet past: Reassessing Stalin and Stalinism under Vladimir Putin’, Communist and Post-Communist Studies (2016) 45-59, aldaar 48-49.

[4] Bert Lanting, ‘We willen niet dat de Polen worden afgeschilderd als collaborateurs’, De Volkskrant (1 februari 2018)

[5] Website Amnesty International – een overzicht van het klimaat rondom de Armeense genocide in Turkije, https://www.amnesty.nl/encyclopedie/armeense-genocide (geraadpleegd 28 november 2018).

[6] Thomas Sherlock, ‘Russian politics and the Soviet past: Reassessing Stalin and Stalinism under Vladimir Putin’, Communist and Post-Communist Studies (2016) 45-59, aldaar 52.

[7] Artyom Geodakyan, ‘God, Stalin and Patriotism — Meet Russia’s New Education Chief’, The Moscow Times (24 augustus 2016).

[8] Mariëlle Wijermars, ‘The Making of a Political Myth: Stability po-stolypinski’, Ideology and Politics (2016) 37-56, aldaar 38-40.

[9] Ibidem.

[10] Dominic Lieven, Oorlog &Revolutie. De ondergang van Tsaristisch Rusland, vert.Ronnie Boley (Houten 2015).

[11] Brian Davies, ‘Lisowski’s Free Lances Polish-Lithuanian Mercenaries in Muscovy’s Time of Troubles’, Russian History (2015) 97-113, aldaar 97-98.

[12] Wijermars, ‘The Making’, 38-39.

[13] Sherlock, ‘Russian politics’, 47-50.

[14] Ewout Klei, ‘Thierry Baudet spant de Eerste Wereldoorlog voor zijn xenofobe karretje’, Jalta (12 november 2018).

[15] Sherlock, ‘Russian politics’, 48.

[16] Sherlock, ‘Russian politics’, 46-50.

[17] Ibidem.

[18] Cees van der Laan, ‘Ook het Russische perspectief moet worden geduid’, Trouw (2 december 2017).

[19] IDFA Documentaire de Rode Ziel van Jessica Gorter – een documentaire van de IDFA over hoe Stalin de Russische samenleving nog steeds in haar greep houdt, https://www.2doc.nl/documentaires/series/2doc/2018/juli/de-rode-ziel.html (geraadpleegd 28 november 2018).

 

 

Afbeeldingen: Wikipedia / Wikimedia Commons