Schaduwjaren. 

 

Helaas kon ik er niet bij zijn, maar gisteren presenteerde historicus en journalist Rob Hartmans zijn nieuwste boek, over de vergissing van Troelstra in 1918. De leider van de SDAP meende, naar aanleiding van de gebeurtenissen in Rusland en Duitsland, dat ook hier de revolutie was uitgebroken. Maar toen de parlementaire democratie bleef functioneren gaf Troelstra toe dat hij zich had vergist. En bleef de SDAP tot 1939 in de oppositie.

Slechts twee maanden(!!) eerder presenteerde Rob Hartmans zijn boek over de jaren dertig. Deze zogenoemde schaduwjaren worden vaak bekeken vanuit het perspectief van de Tweede Wereldoorlog die op 10 mei 1940 voor Nederland aanving, maar dat is onterecht. Je moet deze tijd met de bril van toen bekijken. Het boek over Troelstra bespreken we voor het einde van het jaar, maar first things first, de jaren dertig dus.

Het genre waarin Rob Hartmans het sterkst is is het essay, en godzijdank bestaat Schaduwjaren uit een heleboel essays. Over Hendrikus Colijn en waarom hij in de dertig toch populair was terwijl hij nu wordt verguisd, over de aantrekkingskracht van de NSB, de socialistische zuil en het Plan van Arbeid, vrouwenemancipatie, de Spaanse Burgeroorlog, cultuurpessimisme van Johan Huizinga en andere intellectuelen en last but not least het buitenlandcommentaar van de jonge journalist Lou de Jong in 1938-1940, toen hij eindredacteur was bij De Groene Amsterdammer. 

 

Lou de Jong

Het essay over Lou de Jong is zonder meer het boeiendst. Lou de Jong, die wij vooral kennen als de auteur van het 29 delen tellende magnum opus Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, begon zijn carrière bij De Groene Amsterdammer. Begin september 1939 maakte Lou de Jong een enorme blunder. Hij schreef een commentaar over de Pools-Duitse spanningen, maar De Jong voorspelde dat deze spanningen niet tot een oorlog zouden leiden. Toen het Groene-nummer bij de lezers op de deurmat lag was de Tweede Wereldoorlog inmiddels uitgebroken, na de Duitse invasie van Polen en de oorlogsverklaringen van Groot-Brittannië en Frankrijk aan het adres van nazi-Duitsland. Lou de Jong zat er echter zelden naast, zo legt Rob Hartmans uit, maar ging bij Adolf Hitler van de foute vooronderstelling uit dat hij zich rationeel zou gedragen. Dat deed de Führer niet. Heel veel mensen in die tijd zaten er wat Hitler betreft helemaal naast en onderschatten het gevaar. De uil van Minerva stijgt pas op in de avondschemering, maar als je midden ergens in zit weet je niet hoe het afloopt.

Ons oordeel over Colijn is heel negatief. De ARP-premier voerde een keihard bezuinigingsbeleid, hield vast aan de Gouden Standaard, was een autoritaire leidersfiguur en een rasechte koloniaal. Daar komt de tweedelige Colijn-biografie van Herman Langeveld bovenop, die uit het archief brieven viste waarin stond dat Colijn onschuldige vrouwen en kinderen liet doodschieten, toen hij als officier in Nederlands-Indië actief was. Hoewel Rob Hartmans ook zeer negatief is legt hij uit waarom Colijn in de jaren dertig toch zo populair was. De ARP-premier was minder verzuild dan zijn voorganger Abraham Kuyper, en daarom een acceptabelere figuur voor (conservatief-)liberalen. Daarnaast sprak zijn autoritaire stijl van leiderschap veel mensen aan, die anders naar de NSB zouden zijn overlopen. Colijn was geen democraat in hart en nieren, maar accepteerde omdat hij een pragmaticus was de democratie. Zijn krachtige uitstraling, gecombineerd met het geringe charisma van Anton Mussert, zorgde ervoor dat het nationaal-socialisme in ons land nooit echt groot werd.

 

Bijna slachtoffer

De moeite waard is ten slotte Hartmans essay over de Spaanse Burgeroorlog. In het romantische beeld, dat veel mensen tegenwoordig over deze oorlog hebben, zijn de linkse Republikeinen goed en de rechtse Nationalisten slecht. De Nationalisten van generaal Franco immers werden gesteund door Italië en nazi-Duitsland, en het Duitse Condorlegioen was verantwoordelijk voor het verschrikkelijke terreurbombardement op Guernica, vereeuwigd door Pablo Picasso in het gelijknamige schilderij.

De linkse Spaanse Republikein was echter verre van heilig. Spanjestrijders, die vochten in de Internationale Brigades, geloofden misschien zelf dat ze vochten om de democratie te beschermen, Stalin had hele andere plannen met Spanje en wilde de Spaanse Republiek uiteindelijk omvormen tot een communistische satellietstaat van de Sovjet-Unie. Behalve dat de USSR de Spaanse goudvoorraad roofde zetten de Sovjets ook allemaal gevangenkampen op in de republikeinse zone van Spanje, om mensen met verkeerde meningen een lesje te leren. Spanjaarden en Spanjegangers met een verkeerde mening werden soms ook geëxecuteerd. Krijn Breur, de sociaal-democratische idealist wiens brieven Rob Hartmans heeft gebruikt om zijn essay te schrijven, is ook bijna slachtoffer geworden van de stalinistische zuiveringsdrang. Toen Breur de opdracht gaf voor een strategische terugtrekking werd dit gezien als verraad door de politiek commissaris. Dankzij tussenkomst van zijn meerdere, die het met Breur eens was, ontliep hij de kogel.

Het hoeft geen betoog dat Schaduwjaren. De jaren dertig in Nederland van Rob Hartmans zeer de moeite waard is. Voor historici natuurlijk, maar ook voor mensen met belangstelling voor geschiedenis, voor actuele kwesties, voor verdieping, voor inspiratie. Het is voor slechts 20 euro een prachtig cadeautje voor Sinterklaas, of voor onder de kerstboom. Hop, naar de winkel.

 

Uitgelichte afbeelding: © Uitgeverij Omniboek