Antisemitisme blijft, helaas, een actueel onderwerp. Historicus Ewout Klei geeft een beknopt historisch overzicht en betoogt waarom goede kennis over dit onderwerp zo belangrijk is. Vandaag deel 2. Eerder verscheen op Jalta deel 1.

In deel 1 werd uitgelegd dat het antisemitisme aanvankelijk anti-judaïsme was, de haat tegen het Joodse geloof en degenen die dat geloof aanhangen. In de negentiende eeuw ontstond het moderne antisemitisme, een pseudowetenschappelijke vorm van Jodenhaat die racistisch van aard is. Beide vormen van Jodenhaat gaan vaak samen met complottheorieën: de Joden zouden het bloed van christelijke kinderen gebruiken voor het bereiden van matzes en zouden via banken en de media verantwoordelijk zijn voor vele rampen die de wereld treffen. Tijdens het Derde Rijk (1933-1945) komt het antisemitisme tot een (voorlopig) hoogtepunt.

Het nationaal-socialisme en de Joden

De sleutel om Hitler te begrijpen is zijn pure haat. Hitler zat vol ressentiment, vol woede over de vernederingen die hem en het Duitse Rijk, zijn geliefde nieuwe vaderland, waren ten deel gevallen. Hitler was niet toegelaten tot de Weense kunstacademie en had een tijdlang geleefd in het armenhuis, het Duitse Rijk had de Eerste Wereldoorlog verloren en was in 1919 de vernederende vrede van Versailles opgedrongen. Hitler gaf de Joden de schuld.

2Hoe Hitler precies antisemiet geworden is, daarover bestaan nog veel onduidelijkheden. In zijn autobiografie Mein Kampf, gepubliceerd in 1925, beweert Hitler dat dit komt door zijn negatieve ervaringen met Joden in Wenen, maar dit is interpretatie achteraf, om zijn levensverhaal en zijn politieke keuzes te legitimeren. Toen hij in het armenhuis in Wenen verbleef, maakte Hitler zich vooral kwaad over Jezuïeten en sociaaldemocraten. Over de Joden had hij het niet zo vaak.

Belangrijker voor Hitlers Jodenhaat zijn wellicht zijn ervaringen tijdens de Duitse revolutie van 1918-1919, toen linkse radicalen na de verloren Eerste Wereldoorlog de macht in het Duitse Rijk probeerden over te nemen. Rosa Luxemburg, één van de leiders van de mislukte Spartakistenopstand in Berlijn (de andere was Karl Liebknecht), en Kurt Eisner, president van de kortstondige Beierse Radenrepubliek, waren Joods.

Volgens radicaal rechtse Duitsers waren de Joden verantwoordelijk voor de verloren Eerste Wereldoorlog en de politiek-maatschappelijke onrust daarna in Duitsland. Vermoedelijk is Hitler in deze gedachte meegegaan. De haat van Hitler, die voortkwam uit zijn persoonlijke wrok en frustratie, projecteerde hij op de Joden. Zij waren de schuld van zijn ellende, van Duitslands ellende. Ze waren kortom de ideale zondebok.

Verantwoordelijk voor kapitalisme én communisme

Het antisemitisme in Mein Kampf had een linkse en rechtse component. Aan de ene kant zouden de Joden verantwoordelijk zijn voor de negatieve kanten van het kapitalisme, aan de andere kant waren ze ook de drijvende kracht achter het communisme. Het antisemitisme moest het Duitse volk, links en rechts, verenigen. Hitlers antisemitisme was ‘modern’. Hij wilde niet volstaan met pogroms, gewelddadige acties tegen Joden. Er moest naar een definitieve oplossing worden gezocht. Vermoedelijk dacht Hitler tijdens het schrijven van Mein Kampf nog niet aan een georganiseerde massamoord op industriële schaal, maar de kiem voor de Holocaust is wel in dit boek gelegd.

Het antisemitisme werd regeringsbeleid na Hitlers Machtergreifung op 30 januari 1933. Nazi-Duitsland nam tal van antisemitische maatregelen, hoewel de moord op grote schaal pas zou gaan plaatsvinden in de Tweede Wereldoorlog. Een belangrijke verklaring voor het geweld tegen Joden en anderen is wat Hitler-kenner Laurence Rees ‘the thrill of release’ noemt, de spanning om alle remmen los te gooien. Het nazisme was voor tuig verleidelijk omdat je ongestraft los kon gaan op de vijanden van de nazi’s.

In 1933 werd op grote schaal geweld gepleegd tegen politieke tegenstanders van de nazi’s, tijdens de Kristallnacht vijf jaar later gingen de nazi’s voor het eerst helemaal los op de Joden. Minister van Propaganda Joseph Goebbels spinde de Kristallnacht als een verdedigings- en vergeldingsactie tegen de Joden. Aanleiding van de Kristallnacht was de moord op een Duitse diplomaat in Parijs door een Joodse tiener. Volgens Goebbels was dit een complot van wereldjodendom, en daarvoor moesten alle Joden in Duitsland collectief worden gestraft.

3Eindoplossing

Ook de Holocaust beschouwden de nazi’s als een verdedigings- en vergeldingactie tegen de Joden. Toen in december 1941 de Tweede Wereldoorlog een echte wereldoorlog werd en Duitsland ook aan de Verenigde Staten de oorlog verklaarde, moesten de Joden hiervoor boeten. Het wereldjodendom zou immers verantwoordelijk zijn voor de Tweede Wereldoorlog. Het besluit van Hitler in december 1941 om tot een eindoplossing voor het Jodenvraagstuk te komen werd een maand later praktisch uitgewerkt tijdens de Wannsee-conferentie. Het resultaat is bekend: uiteindelijk kwamen ongeveer zes miljoen Joden om.

De vernietigingskampen Chelmno (het eerste vernietingskamp), Belzec, Sobibór, Treblinka (de Aktion Reinhard-kampen) en de werk- en vernietigingskampen Majdanek en Auschwitz-Birkenau lagen allemaal in Polen, ver buiten het zicht van het Duitse volk. Na de oorlog zeiden veel Duitsers dan ook ‘Wir haben es nicht gewußt’. Het hoeft geen betoog dat de wens hier de vader de gedachte is, veel Duitsers (en ook veel Joden die naar de slachtbank werden geleid) voelden echt wel aan dat er iets loos was.

Sommige Duitse vrouwen vonden Süß zelfs sympathiek, iets wat de makers natuurlijk totaal niet beoogden met hun film

Toch moet er denk ik een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen het antisemitisme van de gewone man in nazi-Duitsland en het antisemitisme van de SS’ers. Het Duitse volk keek in 1940 naar de ‘gezellige’ speelfilm Jud Süß, over de geassimileerde Joodse bankier Joseph Süß Oppenheimer die het Duitse volk financieel had bedrogen en seks had met een Arische. Natuurlijk bevat de film veel vooroordelen over Joden, maar het is allemaal subtiel, indirect. Sommige Duitse vrouwen vonden Süß zelfs sympathiek, iets wat de makers natuurlijk totaal niet beoogden met hun film.

4 5

In Der ewige Jude is het antisemitisme puur. De film bevat bloederige beelden over de onverdoofde rituele slacht en vergelijkt het volk van Israël expliciet met ratten. Zoals de ratten in de veertiende eeuw over Europa de pest hadden verspreid, zo zouden de Joden zich nu als een pest over Europa verspreiden. Der Ewige Jude was vanwege het gebrek aan tact en plot commercieel gezien een ontzettende flop. Het Duitse bioscooppubliek bleef massaal thuis. De film werd daarna alleen uit de kast gehaald om SS’ers op te peppen: ze moesten naar Der ewige Jude kijken voordat ze een razzia in het getto organiseerden. Na het zien van de film konden ze al hun geweld loslaten op de Joden.

Antisemitisme in Nederland

Na de Tweede Wereldoorlog werd Nederland nog dikwijls opgeschrikt door antisemitische incidenten afkomstig uit extreemrechtse, neonazistische hoek. Neonazi’s ontkenden de Holocaust of vonden dit geweldig en Joodse graven werden met hakenkruizen besmeurd. Het antisemitisme waar Nederland nu mee geconfronteerd wordt komt echter steeds vaker uit islamitische en extreemlinkse hoek. Islamitische Jodenhaat bestaat al sinds Khaybar en wordt onderbouwd met een beroep op de Koran en de Hadith, maar het hedendaagse islamitische antisemitisme kun je niet los zien van de staat Israël. Uiteraard is kritiek op de staat Israël en het beleid van Israël geen antisemitisme, maar het komt vaak voor dat Israëlkritiek overgaat op antisemitisme.

In de islamitische wereld wordt het onderscheid tussen de staat Israël en het Joodse volk vaak onvoldoende gemaakt. In veel landen is het antisemitisme wijd en zijd verspreid, en wordt het via schoolboeken, kranten en de televisie gepropageerd, in het ene land natuurlijk meer dan in het andere. Mein Kampf is in Turkije en Egypte een bestseller en het beruchte handvest van Hamas verwijst naar de Protocollen van de wijzen van Zion. In Nederland is Mein Kampf nog steeds verboden, maar je kunt het downloaden van de antisemitische website van Radio Islam.

Op basis van een dubieuze bron meende Haifi dat Israël achter de opkomst van de terreurorganisatie ISIS zat

Enkele antisemitische incidenten die in Nederland recentelijk het nieuws haalden hebben een islamitische achtergrond. Berucht was de tweet van PvdA-ambtenaar Yasmina Haifi vorig jaar de wereld inslingerde. Op basis van een dubieuze bron meende ze dat Israël achter de opkomst van de terreurorganisatie ISIS zat, met als doel de islam zwart te maken. Nadat Haifi vanwege haar uitspraken onder vuur kwam te liggen kreeg de Facebookpagina ‘Wij steunen ambtenaar Yasmina Haifi’, duizenden likes. De teller staat nu op meer dan tienduizend. De Facebooksite linkt met instemming naar artikelen op de blogs Dutch Turks en Frontaalnaakt.

6Berucht zijn ook de uitlatingen tweets van de omstreden Marokkaans-Nederlandse rapper Appa. Tijdens de Gaza-demonstratie vorig jaar riep hij ‘Fuck de Talmoed’ en refereerde aan het antisemitische bloedsprookje: “Hebberige hyena’s zijn uit op ons geld en bloed”. En op twitter schreef hij op 3 mei dit jaar, een dag voor de dodenherdenking: ‘De Holocoast is een leugen.. #HetVrijeWoord’. Hoewel hij Holocaust bewust verkeerd spelde kostte deze tweet Appa opdrachtgevers. Het Tropenmuseum wilde niet meer met hem samenwerken.

Ook in extreemlinkse hoek komt antisemitisme veel voor. Dat wordt trouwens ook door extreemlinks zelf toegegeven. In extreemlinkse hoek zijn anti-Joodse samenzweringstheorieën populair. De antikapitalistische activiste Naomi Klein stuitte op websites waar beweerd werd dat de Mossad, de Israëlische geheime dienst, in werkelijkheid achter de aanslagen van 11 september zat. Ook zouden de Joden de media en de banken beheersen. De Britse publicist Daniel Hannan bekritiseert in dit verband Occupy Wall Street. Volgens sommige demonstranten waren de Joden de hoofdschuldigen achter de economische crisis. Zij waren de 1%.

Stop de Bezetting plaatste eind 2013 twee antisemitische artikelen op haar site, waarin beweerd werd dat de Joden de economie en de media beheersen en alles proberen te manipuleren

In Nederland komen deze antisemitische waanideeën ook voor. Zo plaatste de organisatie Stop de Bezetting eind 2013 twee antisemitische artikelen op haar site, waarin beweerd werd dat de Joden de economie en de media beheersen en alles proberen te manipuleren. Het CIDI deed aangifte en Stop de Bezetting haalde de artikelen van haar site af. Iets voorzichtiger dan Stop de Bezetting is de extreemlinkse Petra Kramer, die in 2012 op de blog ‘Dichtbij Drachten’ een complottheorie over de Joodse bankiersfamilie Rothschild uiteenzette:

‘Er gaan enorme bonussen naar mensen die onnoemelijk veel leed veroorzaken. Het meest beproefde recept tegen een economische crisis is nog altijd oorlog. De ECB zegt weliswaar waar alles te willen doen aan het redden van de euro maar ondertussen gaat hun eindbaas, Lord Rothschild, doodleuk gokken dat de euro valt. (Voor wie niet weet wie de Rothschilds zijn, dat zijn de stichters van de staat Israël én de grootste financiers van Hitler. Waar er oorlog is daar maakt deze familie winst en ja, dat is fucked up maar daarom niet minder waar.)’

Grens niet scherp te trekken

Islamitische en extreemlinkse antisemieten in Nederland ontkennen antisemiet te zijn en zeggen dat ze slechts kritiek hebben op Israël. Het probleem is dat de grens tussen Israëlkritiek en antisemitisme niet altijd scherp te trekken is. Bart Schut ergert zich terecht aan de selectieve verontwaardiging bij linkse activisten en politieke partijen, maar dat is echter niet genoeg om ze voor antisemitisch uit te kunnen maken. Ook kritiek op ‘zionisten’ is dat niet, hoewel iedereen met een beetje gezond verstand natuurlijk weet dat met ‘zionisten’ gewoon ‘Joden’ worden bedoeld. Je kunt antisemieten pas voor antisemiet uitmaken als ze doelbewust refereren aan antisemitische broodje-aap-verhalen, hoewel ik vermoed dat dit voor de rechter ook niet voldoende is.

Alleen openlijke Jodenhaat, waarin Joden gewoon Joden worden genoemd, kan worden veroordeeld

Alleen openlijke Jodenhaat, waarin Joden gewoon Joden worden genoemd, kan worden veroordeeld. Maar dit stuk is ook niet geschreven voor juristen. Het gaat er mij om dat je, met goede argumenten, bepaalde meningen als antisemitisch kunt bestempelen. Het moet weloverwogen gebeuren. De discussie moet uit de links-rechts-tegenstelling getrokken worden. Ik geloof dat (de meeste) GroenLinks-stemmers geen antisemieten zijn, maar dat de extreemlinkse Internationale Socialisten (niet allemaal, maar de club als zodanig wel) zeker naar het antisemitisme neigen. Tijdens een agressieve actie droegen meerderde demonstranten Jodensterren met daarop de tekst ‘Palestijn’. Dat is niet het aandacht vragen voor het leed van de Palestijnen, maar het doelbewust kwetsen van de Joodse bevolkingsgroep.

Ten slotte

Jodenhaat bestaat meer dan 2000 jaar en heeft verschillende vormen aangenomen. Het begon als kritiek op het Jodendom en de aanhangers van dit geloof, het veranderde in de negentiende eeuw in racistische haat tegen het Joodse volk en heeft nu vaak de vorm van antisemitische Israëlkritiek. Gelukkig hebben we in Nederland vooral te maken met verbaal geweld tegen Joden, antisemitische leuzen, complottheorieën en doodsbedreigingen, en is fysiek geweld grotendeels afwezig. Er zijn –JHW, God en Allah zijn geprezen – nog geen aanslagen op Joodse doelen gepleegd in ons land, zoals in Frankrijk en België. De Nederlandse politiek veroordeelt antisemitisme unaniem, hoewel sommigen – helaas ook D66 – hier nogal hypocriet mee omgaan.

In het publieke debat is kennis heel belangrijk. Met argumenten kom je verder en overtuig je die opponenten die nog een beetje hart en nog een beetje verstand hebben. Moslimextremisten en extreemlinkse tweeps reken ik daar uiteraard niet onder (die tweeps heb ik trouwens allemaal geblockt), maar je hebt natuurlijk ook een grote groep die het ook niet helemaal precies weet, ook al neigen ze misschien naar een antisemitische mening. Juist deze mensen moet je bereiken.

Dit is een geactualiseerde bewerking van de lezing ‘Antisemitisme, terug van weggeweest?’, gehouden voor de Groote Sociëteit Arnhem, 19 november 2014.

Eerder verscheen op Jalta deel 1 dat u hier kunt lezen.