Op 30 juni 1960 werd Congo onafhankelijk. De Congolese premier Patrice Lumumba hield op deze dag een gedenkwaardige speech, waarin hij het tachtigjarige Belgische koloniale bewind scherp hekelde. Koning Boudewijn, die daarvoor had gesproken en vertelde dat in Congo iets groots werd verricht, was diep beledigd door Lumumba’s nietsontziende eerlijkheid.

 

Congo-Vrijstaat

Kongovrijstaat.jpg

Congo-Vrijstaat

In 1885 werd de Congo-Vrijstaat gevormd, een privékolonie van de Belgische koning Leopold II. In zijn reusachtige domein voerde hij een terreurbewind uit. Congo was rijk aan rubber, dat nodig was voor de opkomende industrie. De Congolese bevolking werd keihard aan het werk gezet. De mensen waren in feite slaven. Dorpen die de rubberquota niet haalden werden draconisch gestraft. Moord, brandstichting, plundering, het afhakken van handen en onthoofdingen waren aan de orde van de dag. Vele Congolezen kwamen om, als gevolg van moord, executie, honger en ziekte. De bevolking daalde van 20 miljoen naar 8 miljoen mensen.

Het koloniale bewind van Leopold II was ook volgens de normen en waarden van de negentiende eeuw te gortig. Leopold moest in 1904 een internationale commissie toegang geven tot zijn Afrikaanse privé-koninkrijk. Het rapport dat de commissie een jaar later uitbracht gaf de critici gelijk. Er was een schrikbewind gevoerd. In 1908 nam België de kolonie over. De situatie verbeterde, hoewel tot na de Tweede Wereldoorlog dwangarbeid voorkwam. Net als de Nederlanders in Nederlands-Indië voerden de Belgen een paternalistische politiek in hun kolonie: Dominer pour servir, overheersen door te dienen. Er werden ziekenhuizen gebouwd en scholen, maar Congolezen kregen geen inspraak.

 

Onafhankelijkheid

Onafhankelijkheidspostzegel

Eind jaren vijftig veranderde dit, mede als gevolg van de dekolonisatie van Algerije. Ook de zwarte bevolking mocht stemmen. Op 4 januari 1959 beloofde koning Boudewijn dat Congo onafhankelijk mocht worden. Wel hoopten de Belgen dat het onafhankelijke Congo een pro-Belgische politiek zou voeren, zodat er in de praktijk weinig zou veranderen. Tijdens de verkiezingen van mei 1960, voorafgaande aan de onafhankelijkheid, werd de Mouvement National Congolais (MNC) van Patrice Lumumba met stip de grootste partij in het parlement, met 71 van de 137 zetels. In de senaat echter behaalde Lumumba’s MNC niet de absolute meerderheid, omdat 23 van de 84 zetels waren voorbehouden aan de traditionele stamhoofden. Zij hadden in het verleden altijd met de Belgen samengewerkt. Als gevolg hiervan moest Lumumbu een coalitieregering vormen. De pro-Belgische Joseph Kasavubu werd president, Lumumbu slechts premier.

op 30 juni 1960 vond de soevereiniteitsoverdracht plaats. Er zouden maar twee mensen een toespraak houden: koning Boudewijn en president Kasavubu. Lumumba werd bewust gepasseerd. Toen Lumumba in de avond ervoor de toespraken las was hij zeer ontstemd. Hij stoorde zich enorm aan het koloniale paternalisme van Boudewijn, die ook lovend was over Leopold II, en de slaafse onderdanigheid van Kasavubu. Lumumba besloot zelf ook een speech te gaan houden, wat in strijd was met het protocol. De Belgische krant De Morgen schreef hierover in 2010, 50 jaar later:

Nooit werd de confrontatie tussen onderdrukte en onderdrukker scherper geformuleerd. Nooit eerder had een Afrikaan tachtig jaar terreur, uitbuiting en vernedering zo krachtig samengevat.

 

De speech

De Morgen heeft de speech van Lumumba in het Nederlands vertaald. De premier was heel kritisch over het Belgische koloniale bewind, onder Leopold II en daarna:

Geen Congolees die naam waardig zal ooit kunnen vergeten dat we deze onafhankelijkheid enkel door de strijd hebben veroverd, een strijd van alle dag, vurig en vol van idealen, een volgehouden strijd die ons ontberingen, lijden en ons bloed kostte.

Tot in het diepst van ons hart zijn we trots dat we die strijd met tranen, vuur en bloed gestreden hebben. Want die strijd was nobel, rechtvaardig en onontbeerlijk om een einde te maken aan de vernederende slavernij die ons met geweld was opgelegd.

(…)

Wij hebben gezien dat er in de steden prachtige huizen voor de blanken waren en bouwvallige barakken voor de zwarten.

Wie zal ooit de slachtingen vergeten waarbij zo velen van onze broeders omkwamen, de cellen waarin degenen werden geworpen die weigerden zich aan een regime van onderdrukking en uitbuiting te onderwerpen. Wij, die in ons hart en met ons lijf geleden hebben onder de koloniale onderdrukking, wij zeggen nu luid en duidelijk: dat alles is voortaan gedaan!

Lumumba wilde niet aan de leiband van de voormalige kolonisator lopen en zei open te staan voor samenwerking met andere landen. Dit kon worden uitgelegd als een handreiking aan de Sovjet-Unie. Het ging Lumumba verder om de onafhankelijkheid van heel Afrika:

De onafhankelijkheid van Congo markeert een beslissende stap naar de bevrijding van het volledige Afrikaanse continent. Onze sterke nationale volksregering zal het geluk in het land brengen.

Ik nodig alle Congolese burgers, mannen, vrouwen en kinderen uit om zich resoluut aan hun taak te wijden om een bloeiende nationale economie tot stand te brengen die onze economische onafhankelijkheid zal verzekeren.

Hulde aan de strijders voor nationale bevrijding!

Lang leve de onafhankelijkheid en Afrikaanse eenheid!

Lang leve het onafhankelijke en soevereine Congo!

Met zijn toespraak veroorzaakte Lumumba een diplomatiek incident. Boudewijn was woedend, omdat Lumumba én onaangekondigd het woord nam én een speech had gehouden waarin hij ondiplomatiek de waarheid had gezegd. Kasavubu was ook boos en dwong Lumumba een dag later een verzoenend verhaal te houden, om de plooien tussen Congo en België weer een beetje glad te strijken.

 

Congocrisis en dood

Belgische para’s in Congo

Amper twee weken na zijn speech besloot de provincie Katanga zich onafhankelijk te maken van Congo. Ook Kasaï kwam in opstand. De rebellen kregen politieke steun vanuit België.  Lumumba vroeg de Sovjet-Unie om hulp om de crisis te bezweren, wat voor Kasavubu een reden was om Lumumba te ontslaan. Lumumba accepteerde zijn ontslag niet en ontsloeg, als premier, president Kasavubu.

Twee maanden later besloot kolonel Joseph Mobutu, gesteund door Kasavubu, om een staatsgreep te plegen. Lumumba werd onder huisarrest geplaatst. Lumumba ontsnapte maar werd in december opnieuw gearresteerd door de troepen van Mobutu. De Sovjet-Unie eiste als lid van de VN-veiligheidsraad dat Lumumba zou worden vrijgelaten, maar de Westerse landen stemden tegen.

Mobutu besloot in januari 1961 Lumumba naar een ‘veiligere’ gevangenis over te brengen. De ex-premier werd echter naar Katanga gevlogen, waar hij en twee van zijn vrienden werden standrechtelijk geëxecuteerd door een vuurpeloton. Zijn lijk zou daarna opgelost zijn in zwavelzuur. Vermoedelijk zijn België en de CIA ook bij de moord op Lumumba betrokken, maar het hoe en wat is nog steeds niet opgehelderd.

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons