Op 26 juli 1581, twee jaar na de Unie van Utrecht, besloten de Staten-Generaal koning Filips af te zweren als soeverein. Dit was een belangrijke stap naar de vorming van de Republiek. 

Eerste pagina van het Plakkaat van Verlatinghe

Enkele jaren geleden gaf historicus Geerten Waling samen met Coos Huijsen het boek De geboortepapieren van Nederland uit, waarin de Unie van Utrecht, de Apologie van Willem van Oranje en het Plakkaat van Verlatinghe werden hertaald in hedendaags Nederlands.

In het Plakkaat van Verlatinghe besloten de Staten-Generaal de Spaanse koning af te zweren als Heer der Nederlanden. De onderdanen waren er niet voor de vorst maar de vorst moest er zijn voor zijn onderdanen, een voor die tijd behoorlijk revolutionaire gedachte. Volgens Waling en Huijsen waren de geboortepapieren van Nederland een vroege aanzet tot democratisch denken en tot een intellectuele vrijheid waarvan radicale denkers uit heel Europa profiteerden.

Omdat de preambule van de Amerikaanse Declaration of Independence van 4 juli 1776 qua vorm erg op de preambule van het Plakkaat van Verlatinghe lijkt denken sommige historici dat Thomas Jefferson wel door de Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring moet zijn geïnspireerd. De Articles of Confederation, de eerste Amerikaanse grondwet, was geïnspireerd door de Unie van Utrecht. Het Plakkaat van Verlatinghe zelf is weer geïnspireerd door een traktaat van Theodorus Beza (de leerling van Johannes Calvijn) uit 1574, getiteld Du droit des Magistrats sur leurs sujets.  Beza schreef zijn uiteenzetting naar aanleiding van de Bartolomeusnacht van 1572, toen de Hugenoten massaal werden uitgemoord tijdens de bloedbruiloft in Parijs (waar de Red Wedding van Game of Thrones op gebaseerd is, maar dat terzijde).

Toch moeten we het liberale gehalte van de vroegmoderne teksten ook weer niet overschatten. Hoewel de geboortepapieren van Nederland een belangrijke stap waren op weg naar vrijheid waren het duidelijk vroegmoderne teksten, doordrenkt met het protestantse christendom. Moderne ideeën over volkssoevereiniteit en vrijheid ontstonden pas eind zeventiende eeuw tijdens de Radicale Verlichting.

Na het afzweren van koning Filips zochten de Nederlanden eerst naar een andere soeverein. De Franse hertog van Anjou, de broer van de Franse koning, werd benaderd. Anjou bleek echter een ramp en plunderde ook Antwerpen, de zogenoemde Franse Furie. Vervolgens werd koningin Elizabeth van Engeland benaderd, maar zij voelde er niet veel voor om soeverein van de Nederlanden te worden, omdat dit oorlog met Filips II zou betekenen. Na de moordaanslag op Willem van Oranje stuurde ze Robert Dudley, graaf van Leicester, naar de Nederlanden. Hij werd gouverneur-generaal. Elizabeth weigerde echter soeverein te worden. Dudley maakte er net als Anjou een potje van, met als gevolg dat de Nederlanden in 1588 besloten om een Republiek te worden.

Afbeeldingen: Wikipedia / Wikimedia Commons