1942 was het jaar dat de Holocaust in Nederland echt op gang kwam. Ook trad de Duitse bezetter hard op tegen oppositie en maakte intensief jacht op het verzet.

 

Het boek 1942: Oorlog op alle fronten van Erik Schumacher is het derde boek in de reeks Leven in bezet Nederland. In 2015 kwam deel I uit over het jaar 1940, vorig jaar verscheen deel II over 1941.

Op 1 januari 1942 was de situatie in de wereld gans anders dan het jaar ervoor. De Duitsers waren de Sovjet-Unie binnengevallen maar ondanks de aanvankelijke successen gestuit bij Moskou. En in december 1941 hadden de Japanners de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor aangevallen, waarmee de Tweede Wereldoorlog echt een wereldoorlog was geworden. Begin 1942 hoopten de Nederlanders vurig dat de bezetting nu snel voorbij zou zijn, omdat Amerika in de oorlog was betrokken, maar het zou nog meer dan drie jaar duren voordat de bezetting was afgelopen.

De Duitse bezetting werd grimmiger. In 1941 was het ‘vriendelijke’ masker al afgevallen toen de Duitsers de Februaristaking keihard hadden neergeslagen. In 1942 ging de bezetter steeds meer over op brute intimidatie, executeerde gijzelaars, maakte intensief jacht op het verzet en deporteerde massaal Nederlandse Joden naar Polen, om ze daar te vermoorden. Dat de Holocaust in Nederland zo ‘succesvol’ was was mede aan de meegaande opstelling van de Joodse Raad te danken, die medewerking aan de Duitse bezetter verleende in de valse hoop om daarmee erger te voorkomen. De Nederlandse politie hielp mee – agenten waren bang om ontslagen te worden – en Nederlandse burgers keken vaak weg – uit angst dat de Duitsers wraak zouden nemen als men in protest zou komen.

Een kleine groep Nederlanders kwam echt in verzet. Het verzet hielp Joodse en andere onderduikers aan een schuilplaats, drukte en verspreidde illegale kranten en pleegde soms terroristische aanslagen. De Duitse bezetter trad hiertegen genadeloos op. Gijzelaars uit Sint Michielsgestel, waar de Nederlandse intellectuele elite gevangen zat, werden uit wraak voor aanslagen van het verzet tegen de muur gezet. De meeste Nederlanders keurden geweld tegen de Duitse bezetter dan ook af, omdat de prijs hiervoor te hoog was.

Verzetsstrijders waren geen uitzonderlijke mensen, maar mensen die in een uitzonderlijke situatie (vaak met twijfels) een moedige beslissing namen en bereid waren hiervoor met hun leven te betalen. Henk van Randwijk, de grote man van het verzetsblad Vrij Nederland, vond zichzelf ook helemaal niet dapper: ‘Ik heb nooit aflatende angst voor de dood, duizendmaal sterker dan je denkt’, schreef hij jaren na de oorlog aan een vriend. Van Randwijk werd uiteindelijk één van de boegbeelden van het Nederlandse verzet en zou de oorlog overleven. Bijna honderd medewerkers van Vrij Nederland hadden daarentegen minder geluk en werden gefusilleerd.

Echte collaborateurs waren ook in een minderheid. Een kleine groep Nederlanders zat bij de NSB. De grote leider van de NSB (vooral in zijn eigen ogen natuurlijk) Anton Mussert hoopte net als de Noor Vidkun Quisling minister-president te worden van een marionettenregering in dienst van het Duitse Rijk. Dit hoogmoedige streven mislukte echter. De Nederlandse SS’er Henk Feldmeijer stak hier een stokje voor en maakte Mussert met succes zwart bij SS-leider Heinrich Himmler. In december 1942 kreeg Mussert als troostprijs van Adolf Hitler de titel ‘Leider van het Nederlandse Volk’, maar dit eerbewijs stelde uiteraard niets voor.

Maar niet alleen NSB’ers collaboreerden met de Duitse bezetter. Agenten die hun baan niet wilden verliezen hielpen, zoals opgemerkt, om Joden op te pakken en de treinen van de NS reden in dit geval wel op tijd. Ook waren er aannemers die rijk werden van de opdrachten die ze van de Duitsers kregen, zoals bijvoorbeeld het bouwen van vestingwerken aan de Nederlandse kust om een eventuele geallieerde invasie tegen te kunnen houden.

Hoewel het begin 1942 duidelijk was geworden dat Duitsland niet meer kon winnen keerde pas aan het einde van dit jaar ook militair gezien het tij: het Duitse Afrikakorps werd in november verslagen bij El Alamein en het Duitse Zesde Leger in Stalingrad werd die maand omsingeld door het Rode Leger, wat begin 1943 zou leiden tot een verpletterende nazi-nederlaag. Deze slagen werden echter duizenden kilometers buiten Nederland uitgevochten, de hardste jaren van de bezetting moesten nog komen…

 

N.a.v.: Erik Schumacher, 1942: Oorlog op alle fronten. Leven in bezet Nederland (Unieboek Het Spectrum, Houten, maart 2017) ISBN 9789000353583. 256 pagina’s. 24,99 euro.