1933 was het jaar van de Duitse Revolutie. Philip Metcalfe schreef over dit omineuze jaar een schitterend boek, waaraan hij van 1978 tot 1988 heeft gewerkt. Bij uitgeverij Balans verscheen deze maand een zeer goed leesbare vertaling van dit belangrijke werk. 

Omslag-1933-3D-600x600

 

Annus horribilis

De machtsovername van Adolf Hitler was een revolutie. Adolf Hitler kwam democratisch aan de macht, maar door met behulp van de machtigingswet de rechtsstaat buitenspel te zetten werd hij een haast almachtige dictator. Politieke tegenstanders van de nazi’s, vooral communisten en sociaal-democraten maar ook anderen, belandden in haastig opgezette concentratiekampen waar zij door SA’ers en SS’ers aan een verschrikkelijk regime werden onderworpen. Het nieuwe regime maakte zich als gevolg van deze terreur niet populair bij het buitenland, hoewel propagandaminister Joseph Goebbels, minister-president van Pruisen Hermann Göring en Hitlers buitenlandse perschef Putzi Hanfstaengl met leugens en halve waarheden de schade zoveel mogelijk probeerden te beperken.

In zijn boek 1933 beschrijft Metcalfe het annus horribilis aan de hand van de persoonlijke dagboeken van de Amerikaanse ambassadeur William Dodd, zijn bevallige dochter Martha, Putzi Hanfstaengl, de joodse society-journaliste Bella Fromm en Rudolf Diels, de eerste Gestapochef. Hun levens raken met elkaar vervlecht en met die van andere hoofdrolspelers van de Duitse Revolutie: Adolf Hitler natuurlijk, maar ook Göring (de baas van Diels), Hitlers vice-kanselier Franz von Papen, oud-kanselier generaal Kurt von Schleicher (een goede vriend van Bella Fromm), de Franse ambassadeur en een boel Amerikaanse journalisten.

Belangrijke gebeurtenissen uit 1933 en 1934, ondanks de titel gaat het verhaal nog wat langer door, zien we door de ogen van de hoofdpersonen. De benoeming van Adolf Hitler als rijkskanselier, de Rijksdagbrand, de vervolging van communisten en sociaal-democraten, de oprichting van de eerste concentratiekampen, het proces tegen Marinus van der Lubbe en de communistische leiders die verdacht werden van de Rijksdagbrand en last but not least de Nacht van de Lange Messen, we beleven het allemaal. Daarnaast is er ook aandacht voor tal van kleinere, maar daarom niet minder belangrijke kanten van nazificatie. Het gelijkschakelen van de pers, de zelfcensuur, het verbranden van verboden boeken, het kaalscheren en vernederen van meisjes die seks hadden met joodse jongens, de pogingen van de nazi’s om de wereldopinie te manipuleren, het wegvallen van elke vorm van rechtsbescherming.

 

Minder fout dan de andere nazi’s

V.l.n.r.: Putzi Hanfstaengl, Adolf Hitler en Hermann Göring

De meest interessante figuren uit 1933 zijn de twee nazi’s, Putzi Hanfstaengl en Rudolf Diels. Natuurlijk waren alle nazi’s fout, maar Hanfstaengl en Diels waren minder fout dan de andere nazi’s. Putzi Hanfstaengl was half Duits, half Amerikaan en had aan Harvard gestudeerd. In de ogen van de andere nazi’s was hij een vreemde vogel, maar met interessante connecties. Helemaal serieus namen ze de verwaande academicus met zijn studentikoze grapjes echter nooit. Adolf Hitler waardeerde het pianospel van Putzi, hierdoor kon hij geestelijk tot rust komen en kreeg hij nieuwe ideeën, maar hij bleef Hanfstaengl een rare snuiter vinden. In 1937 sloeg Hanfstaengl voor de nazi’s op de vlucht, toen hij het idee kreeg dat ze hem uit de weg wilden ruimen. Bij wijze van ‘grap’ wilden de nazi’s Putzi parachuteren boven Spanje, waar de nationalisten onder leiding van Franco de linkse republikeinen bevochten. Hanfstaengl vermoedde dat ze hem boven republikeins gebied zouden droppen, zodat de republikeinen hem als nazispion tegen de muur zouden zetten. Hanfstaengl wist de piloot te overtuigen rechtsomkeer te maken en vluchtte naar Zwitserland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zou hij president Roosevelt adviseren, totdat Franklin Delano Putzi ook helemaal zat was.

Bundesarchiv Bild 183-K0108-0501-003, Rudolf Diels.jpg

Rudolf Diels

Rudolf Diels, het eerste hoofd van de Gestapo (Geheime Staatspolizei), had in 1932 rijkskanselier Franz von Papen geholpen met zijn coup in Pruisen, de zogenoemde Preussenschlag. De Pruisische regering, die door de sociaal-democraten werd geleid, werd dankzij deze staatsgreep onschadelijk gemaakt. Diels moest niets hebben van socialisten en communisten en steunde in 1933 daarom uit opportunisme de nazi’s, maar toen bleek dat het naziregime alle regels van fatsoen en recht aan de laars lapte verkoelde de liefde. Dankzij zijn goede connecties met Hermann Göring en Martha Dodd, een tijdlang Diels vriendin, wist hij de Nacht van de Lange Messen te overleven. Met de SA had Diels uiteraard niets te maken, maar Heinrich Himmler en Reinhard Heydrich hadden Diels aanvankelijk gezet op de lijst van uit de weg te ruimen personen, omdat hij een sta-in-de-weg was voor hun machtshonger. Diels werd echter wel op een zijspoor gezet en de Gestapo kwam na de Nacht van de Lange Messen onder leiding van Himmler en Heydrich te staan. Tijdens het naoorlogse Proces van Neurenberg speelde Diels – op de achtergrond – een belangrijke rol als adviseur.

1933 is een van de beste boeken die ik gelezen heb over de machtsovername van de nazi’s. Het meesterwerk van Metcalfe én Sebastian Haffners Geschichte eines Deutschen. Die Erinnerungen 1914–1933 zijn verplicht leesvoer voor iedereen die onze democratie een warm hart toedraagt en van mening is dat onze liberale democratie weerbaar moet blijven tegenover de totalitaire gevaren van linker- en rechterzijde.

 

Afbeeldingen: Wikimedia / Wikipedia Commons