Vergelijkingen met het verleden zijn altijd gevaarlijk, maar aan het begin van 2017 is het misschien nuttig te kijken naar precies honderd jaar geleden. 1917 was het begin van het tot wasdom komen van het idealistische wereldbeeld van de Westerse landen. Nu, een eeuw later, is dat wereldbeeld volledig op zijn kop, op weg naar de uitgang. De wereld van nu wordt niet meer bepaald door idealen, maar door harde realpolitik, en dat werd tijd.

 

Mijn keuze voor 1917 komt niet uit de lucht vallen. Het is het jaartal waarin Amerika koos voor een interventionistische wereldpolitiek en deze politiek in handelen omzette door deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog. Kort na de Amerikaanse deelname zou het pleit in geallieerd voordeel zijn beslecht. De Verenigde Staten hadden een nieuwe weg betreden waarop geen weg meer terug was en dus werd het Westen, onder invloed van de grootmacht Amerika, een fanatiek verkondiger van het evangelie van vrijheid, democratie en veelkleurigheid, prachtig naar het Amerikaanse model van de melting pot.

 

Maar sinds 1917 is er veel veranderd. Het Amerikaanse evangelie werd aan iedereen uitgelegd en als dat niet genoeg was werd het, onder invloed van de Koude Oorlog, maar aan die landen opgelegd op straffe van oorlog of dat nu in Vietnam, Korea of elders was. Als ik op de afgelopen honderd jaar terugkijk verbaas ik mij over het feit dat er zoveel is veranderd, maar toch ook hetzelfde is gebleven. Na de Tweede Wereldoorlog kregen wij de heerlijk gezapige jaren ’50 waarin de wereld zich probeerde te herpakken, maar niet door had dat de sociale structuren van Europa, het Westen en de rest van de wereld blijvend veranderd zijn.

 

Ik kwam vorige zomer tot dit inzicht toen ik Die Welt von Gestern las. Het prachtige boek van Stefan Zweig die terugkijkt op zijn Oostenrijk-Hongaarse leven en moet concluderen dat met het ineenstorten van het keizerrijk, veel meer is tenietgegaan. Of zoals Zweig het zo prachtig verwoord: ‘Het is zonder een spoor na te laten uitgewist.’ Als geassimileerde Jood en geëngageerd schrijver keek hij terug op een wereld die niet meer de zijne was. Zijn wereld was verdwenen en Zweig wist dat hij nooit meer terug zou komen. In 1942 pleegde hij en zijn vrouw in Brazilië zelfmoord.

 

Eenzelfde vervreemding is goed te zien in het Westen van de eenentwintigste eeuw en dat hangt voor een groot deel samen met de ontwikkelingen die zich sinds 1917 hebben voorgedaan. Zweig had het over de veranderingen die in zijn Oostenrijk-Hongarije om zich heen grepen. Een van die veranderingen was het verdwijnen van het fundament van elke samenleving: de sociale structuur die in zijn geboorteland voor een belangrijk deel werd gevormd door de adel en de hoge burgerij. Onder invloed van het idealistische, Amerikaanse wereldbeeld van na 1917 is er veel gebeurd in de Westerse samenleving. Onze drammerige wil om onze manier van leven te verbreiden zorgde voor de oprichting van veel internationale organisaties die allen tot doel hadden de wereldvrede langer dan 20 jaar te kunnen behouden.

 

Om wereldvrede te kunnen bereiken, zo dacht men, moeten we ervoor zorgen dat de landen onderling zo sterk verbonden zijn dat ze alles verliezen als ze ook maar een agressieve daad op poten zetten. Gevolg: globalisering. Het zorgde voor een geheel andere economie, Nederland had profijt bij de verregaande handelsbetrekkingen over heel de wereld, maar voorzag niet in maatregelen om de sociale cohesie enigszins te kunnen behouden.

 

Het ontbreken van behoud zorgde voor eenzelfde gevoel als Zweig had: het idee dat zijn wereld er niet meer was. Slimme politici spelen daarop in en kondigen aan dat zij de wereld weer aan de burger geven en niet meer de burger aan de wereld. Trump heeft dat in zijn campagne op werkelijk formidabele wijze gedaan en toonde zich geen Amerikaan van 1917, waar een eenentwintigste eeuwse realpolitiker. Terug uit de wereld, de vrede redt zich wel. We zijn toch al verbonden met de wereld, dat doet de techniek, die wij per definitie niet in hadden hebben, wel voor ons. Tegenwoordig hebben wij een mediavrede, een vrede die niet meer tot stand wordt gebracht door economie of idealen, maar het doodgewone feit dat wij binnen een seconde verbonden zijn via Facebook, Instagram of Whatsapp.

 

Amerika onder Trump zal zich terugtrekken uit het Midden-Oosten, zal Rusland niet meer onnodig forceren en niet meer de baas willen spelen. De wereld, zo zegt Trump, is onze wereld niet meer. Hij is nooit van ons geweest. We hebben hem niet in handen, niemand heeft dat op deze aarde. Nu is het tijd om ons terug te trekken en te kijken naar de structuren die echt belangrijk zijn: de sociale structuren en de wereld weer aan de burger geven. Het idealisme van 1917, het gerenoveerde idealisme uit de jaren ’60 en ’70 is verdwenen, de wereld komt weer terug. Niet in de gedaante van wereldburgers, maar in de onderlinge samenhang van landen die er niet voor kiezen verbonden te zijn, maar daartoe door de techniek genoopt zijn. Heidegger heeft eens te meer gelijk: de techniek heeft ervoor gezorgd dat wij binnen enkele uren in Londen, Berlijn, Rome of Athene zitten, maar het heeft ons nooit echt kunnen samenbrengen.

 

Afbeelding: Wikimedia / Wikipedia Commons