Omdat er bij Witwatersrand goud was ontdekt in 1885 was het Britse Rijk vastbesloten de onafhankelijke boerenrepublieken Transvaal en Oranje Vrijstaat te veroveren. De oorlog brak op 11 oktober 1899 uit en eindigde tweeënhalf jaar later in een duurbetaalde Britse overwinning.

 

De Boeren waren afstammelingen van de Nederlandse (en Duitse en Franse) kolonisten die zich vanaf de zeventiende eeuw in Zuid-Afrika hadden gevestigd. Nadat de Britten de Kaapkolonie begin negentiende eeuw definitief overnamen van de Nederlanders besloten veel Boeren naar het noorden te immigreren, waar ze vrij zouden zijn van vreemde bemoeienis: De Grote Trek. Tijdens hun tocht raakten de Boeren vaak in conflict met de daar levende zwarte bevolking, met bloedige confrontaties als gevolg. Omdat ze beschikten over vuurwapens trokken de Boeren echter aan het langste eind en stichtten boerenrepublieken, waarvan Transvaal, Oranje Vrijstaat en Natal de belangrijkste waren. Natal werd echter al snel door de Britten geannexeerd, die ook Transvaal en Oranje Vrijstaat wilden veroveren.

 De route van Louis Tregardt  De route van Hans van Rensburg  De route van Hendrik Potgieter  De route van Gerrit Maritz  De route van Piet Retief  De route van Piet Uys

De Grote Trek

In 1877 annexeerde het Britse Rijk Transvaal, maar tijdens de Eerste Boerenoorlog (1880-1881) werd Transvaal weer onafhankelijk. De Britten bleven echter het oppergezag over Transvaal en ook over Oranje Vrijstaat uitoefenen, die autonoom waren maar niet een eigen buitenlands beleid mochten voeren. De Boeren wilden natuurlijk helemaal onafhankelijk worden, terwijl de Britten na het ontdekken van de rijke goudader bij Witwatersrand de boerenrepublikeinen definitief wilden veroveren.

Rhodes wilde een Brits koloniaal rijk in Afrika van de Kaap tot Caïro.

Er trokken veel gastarbeiders naar Transvaal en Oranje Vrijstaat, waaronder ook veel Britten. Cecile Rhodes, de gouverneur van de Kaapkolonie, wilde deze ‘uitlanders’ (zo werden ze genoemd door de Boeren) gebruiken voor een coup, zodat beide republikeinen zich vrijwillig bij het Britse Imperium zouden aansluiten. De coup, de Jameson Raid van 1896, mislukte. De kwestie werd echter niet opgelost en Transvaal en Oranje Vrijstaat begonnen massaal wapens in te slaan, om zich in het geval van een Britse invasie te kunnen verdedigen.

Alfred Milner, de nieuwe gouverneur van de Kaapkolonie, liet de onderhandelingen over een definitieve regeling met het Britse Rijk bewust mislukken. De Britten stuurden op 8 september 1899 10.000 militairen naar Natal, dat grensde aan de onafhankelijke boerenrepublieken. Op 22 september kwamen daar nog eens 47.000 militairen bij. Transvaal reageerde met een ultimatum. De Britten moesten zich terugtrekken, anders was het oorlog. Dit was precies wat Milner hoopte, want als Transvaal en Oranje Vrijstaat hem de oorlog verklaarden dan konden zij als de agressoren in het conflict worden geframed.

Op 11 oktober liep het ultimatum af en vielen Transvaal en Oranje Vrijstaat Natal en de Kaapkolonie binnen. Wat volgde was een bloedige oorlog, die tienduizenden mensen het leven zou kosten. Behalve militairen kwamen ook veel burgers om. De Britten sloten de vrouwen en kinderen van Boeren op in concentratiekampen, waar zo’n 28.000 mensen stierven als gevolg van de erbarmelijke omstandigheden. Maar, en daar is pas veel later aandacht voor gekomen in de geschiedschrijving, er kwamen tijdens de Tweede Boerenoorlog ook zo’n 20.000 zwarte mensen om. Ten tijde van de apartheid in Zuid-Afrika (1948-1994) kregen deze zwarte slachtoffers uiteraard geen erkenning, omdat het dominante narratief het lijden van de blanke Boeren onder de gemene Britten was. Gelukkig is dat nu rechtgetrokken.

 

Afbeeldingen: Wikipedia / Wikimedia Commons