De komende decennia groeit de wereldbevolking behoorlijk terwijl het aantal inwoners in Westerse landen juist afneemt. Bevolkingsgroei explodeert in landen die daarvoor het minst geëquipeerd zijn. Onrust in de wereld ligt in het verschiet met in Europa vaker een recessie. Europa dat voor nog meer mensen het beloofde land zal lijken. Het wordt onrustiger op het wereldtoneel.

Eerder in ons drieluik over de vergrijzing in ons deel van de wereld hebben we gezien dat de daling van de beroepsbevolking ons werkloosheidsprobleem zal oplossen. Dit gebeurt zeker na 2022, wanneer volgens de prognoses de beroepsbevolking in Nederland echt rap begint af te nemen. De torenhoge jeugdwerkloosheid lost zich tegen die tijd ook op, maar tussen nu, 2022 en verder moet er wel gericht beleid worden gevoerd, gericht op de jeugd, zoals uitgebreid aan bod is gekomen in deel twee van dit drieluik. In dit derde en laatste deel bekijken we kort wat voor andere gevolgen, economische en niet-economische, vergrijzing en groei van de wereldbevolking zullen hebben.

We moeten eerst even het kader voor de komende decennia schetsen. Volgens de jongste prognoses van de Verenigde Naties zal het aantal inwoners op de Aarde stijgen van iets meer dan 7 miljard nu naar 9,3 miljard in 2050. En hoewel 2050 ver weg lijkt en ís, is het geen academische discussie om ons op die termijn te richten. Er moeten met het oog op de toekomst nu of op korte termijn keuzes gemaakt worden. Hier te lang mee wachten kan ons duur komen te staan. Nu meer dan ooit is langetermijnvisie van onze politici en beleidsmakers nodig; broodnodig en niet, zoals Mark Rutte kortgeleden zei: “De olifant die het uitzicht belemmert.”

Economie lijdt onder vergrijzing

Voor de ontwikkelde landen betekent vergrijzing en daling van de bevolking dat de economische groei ook zal dalen. Op termijn groeit een economie namelijk door toename van de productiviteit en van de beroepsbevolking. Abstract? Dat het Westen vooral sinds de Industriële Revolutie dominant is geworden in de wereld, heeft te maken met het feit dat die revolutie de productiviteit enorm aanjoeg. Tegelijkertijd groeide het aantal inwoners sneller dan in de rest van de wereld (door bijvoorbeeld betere zorg). Die twee factoren zorgen ervoor dat wij de wereld gingen domineren.

In economisch opzicht moeten we ons opmaken voor een lange periode van economische groei die voor velen, zeg maar gerust iedereen, schrikbarend laag zal zijn, simpelweg omdat we niet anders gewend zijn dan dat de economische bomen tot in de hemel groeien

De laatst genoemde groeibron, toename van de beroepsbevolking, valt bij ons dus binnenkort weg. De daling van de beroepsbevolking zal voor een economische krimp kunnen zorgen. Meer dan ooit moeten we het voor onze welvaart dus hebben van toename van productiviteit. Dat vereist grootschalige investeringen (met een doordacht plan en niet ad hoc) in onderzoek, onderwijs en ontwikkeling. In de praktijk zien we dat in veel Westerse landen daarvoor almaar mínder geld beschikbaar is. Dat belooft niet veel goeds voor de toekomst. Bovendien weten we uit economische historie dat vergrijzende economieën doorgaans minder innovatief en ondernemend (want conservatief) zijn. Maar zelfs als dat nu niet zou opgaan en er massaal meer geld in onderzoek, onderwijs en ontwikkeling gestoken zou worden, zijn er geen snelle wonderen te verwachten. Het duurt even voordat onderzoek tot innovatie leidt, en voordat innovaties de economische groei aanjagen. Het internet is een uitstekend voorbeeld. Toen het werd uitgevonden, joeg het niet meteen de economische groei aan, maar pas decennia later. In economisch opzicht moeten we ons dus opmaken voor een lange periode van economische groei die voor velen, zeg maar gerust iedereen, schrikbarend laag zal zijn; simpelweg omdat we niet anders gewend zijn dan economische bomen die tot in de hemel groeien. Ook in psychologisch opzicht zal dit een klap voor onze samenleving zijn.

We worden allemaal Griekenland

Gezien het trackrecord van de regeringen in veel Westerse landen, vrees ik dat die structureel lagere groei ook zal leiden tot almaar hogere begrotingstekorten en nog hogere staatsschulden. De bereidheid te snoeien in overheidsuitgaven en het in evenwicht houden van begrotingen was er in gouden economische tijden al niet. De kans dat die bereidheid er is in tijden waarin de economische groei aanmerkelijk lager uitpakt, zal vrees ik, nog kleiner zijn. Zeker omdat het feit dat de ouderen een steeds groter deel van het electoraat uitmaken, dat niet zullen zien zitten. Het is logisch dat de status quo handhaven voor die groep prioriteit heeft. Ziedaar mogelijke intergenerationele spanningen in landen die, als er niets verandert, over een decennium allemaal nieuwe Griekenlanden worden: zulke hoge schulden dat de economie tot stilstand komt. Dit geldt ook voor Nederland. Wat dit voor economische samenwerking in Europa zal betekenen, laat zich raden: nog meer en structurele spanningen op het continent.

En dat op het moment waarop Europese landen juist op een aantal gebieden nauwer samen moeten werken! Hoezo? Ik heb het dan niet over een Europese superstaat. Juist niet, want uit ervaring weet ik dat die, als de bevolking er niet achter staat, juist tot versplintering leidt en dát is het laatste wat Europa over de komende tien á twintig jaar nodig heeft. De reden is dat er ook vele niet-economische gevolgen verbonden zijn aan de vergrijzing en toename van de wereldbevolking terwijl die in het Westen afneemt. Meer Europese samenwerking op het gebied van grensbewaking en defensie is bijvoorbeeld broodnodig. Dat is veel belangrijker dan plannen te smeden voor een politieke unie die niemand wil.

De eerder genoemde toename van de wereldbevolking zal bijna in zijn geheel buiten het Westen plaatsvinden. Waar de wereldbevolking de komende decennia stijgt, dáált die juist in ons werelddeel. Meer dan de helft van de toename van de bevolking tussen nu en 2050 treedt naar verwachting op in Afrika, in de minst ontwikkelde landen. Nigeria zal in de toekomst meer inwoners tellen dan de Verenigde Staten en er zijn heel wat, straatarme, Afrikaanse landen waar het aantal inwoners zal verdubbelen of zelfs verdrievoudigen, zoals in Ethiopië. Kortom, het aantal inwoners gaat exploderen in landen die tot de armste ter wereld behoren en mede daardoor het slechtst uitgerust zijn die toename op te vangen.

Uit onderzoek blijkt dat als het aandeel van jongeren tussen 15 en 24 jaar ten opzichte van alle volwassenen groot is, de kans op burgeroorlogen, oorlogen tussen landen en sociale onrust fors toeneemt. Dat is in Afrika nu al het geval is het wordt erger

Omdat het aantal inwoners in het Westen daalt en mede daardoor onze economieën minder hard zullen groeien, of zelfs zullen krimpen, zal ons aandeel in de wereldeconomie en wereldbevolking verder afnemen (dit gebeurt al enige tijd). Omdat macht en invloed direct gerelateerd zijn aan het aantal inwoners en rijkdom, zal dat betekenen dat onze invloed op het wereldtoneel zal afnemen.

Landen in de rest van de wereld zullen concluderen dat andere allianties, met andere landen dan de Westerse, hun belangen beter dienen. Ook hiervan zien we al voorbeelden, vaak met China die het voortouw neemt.

Europa als prooi

In de rest van de wereld zal men zich steeds minder aantrekken van de wensen van de Westerse landen; sterker nog, de rest van de wereld kan ons als zwak en zwakker gaan zien. Maar omdat wij intussen wel rijk zullen blijven, kunnen we zo de ideale prooi worden voor de grootmachten van morgen. Waar Europa de afgelopen eeuwen de jager was, dreigt het werelddeel nu zelf prooi te worden. Zo bezien is er alles voor te zeggen onze defensie-uitgaven op te voeren en onze militaire alliantie met de bondgenoten verder te versterken en te verdiepen.

Met dit ‘prooibeeld’ bedoel ik niet alleen een dreiging van andere legers, maar ook op een andere, tegenwoordig alom aanwezige manieren.

Zoals gezegd explodeert vooral het aantal inwoners in straatarme Afrikaanse landen waarvan het vooruitzicht is dat die straatarm zullen blijven. Dit betekent dat Europa voor miljoenen Afrikanen nog meer dan nu het beloofde land kan lijken. Waar nu wekelijks enkele tientallen boten vanuit Noord-Afrika het Europese vasteland proberen te bereiken kunnen dat er in de toekomst wel eens honderden worden.

De huidige economische crisis kan wel eens slechts een ouverture blijken voor een decennium waarin crisis de regel is en geen uitzondering

De mogelijke massa-emigratie uit Afrika zal niet alleen uit armoede voortkomen. In veel Afrikaanse landen zal niet alleen het aantal inwoners enorm toenemen, de samenstelling van de bevolking zal een uiterst licht ontvlambare combinatie zijn. Uit onderzoek blijkt dat als het aandeel jongeren tussen 15 en 24 jaar ten opzichte van volwassenen groot is, de kans op burgeroorlogen, oorlogen tussen landen en sociale onrust fors toeneemt. Als dat aandeel hoger wordt dan 35 procent zijn oorlogen en sociale onrust bijna gegarandeerd. In veel Afrikaanse landen is het aandeel van 15-tot-24-jarigen ongeveer zo hoog en het zal in de toekomst verder stijgen. Bedenk daarbij dat veel van die landen een moslimmeerderheid hebben, en we moeten voor de komende decennia met recht vrezen voor escalerende religieuze conflicten op het wereldtoneel. En oorlogen, burgeroorlogen, sociale onrust en (toenemende) armoede zijn allemaal redenen voor massale emigratie. Emigratie naar betere, rijkere oorden. Zoals Europa, dat tegelijkertijd zwakker en dus toegankelijker zal lijken in de ogen van de toekomstige emigranten uit onder meer Afrika.

Demografische experts en die op het gebied van geopolitiek, menen dat het komende decennium vooral zeer onrustig kan worden. Vanaf 2020 zal de beroepsbevolking in veel Westerse landen stoppen met groeien of dalen; in sommige landen zal ook het totale aantal inwoners duiken. In het kielzog daarvan is het te verwachten dat de economische groei structureel laag zal zijn. Dit kan zomaar frequentere recessies, oplopende begrotingstekorten en toenemende staatsschulden, spanningen tussen generaties én tussen Europese landen opleveren. Intussen zal het aantal jongeren in Afrikaanse en Arabische landen in hetzelfde decennium naar verwachting omhoog schieten. Het wordt een heet decennium, de jaren na 2020. De huidige economische crisis kan wel eens slechts een ouverture blijken voor een decennium waarin crisis de regel is, en geen uitzondering.