Hoe moeten we als de EU reageren nu het Verenigd Koninkrijk besloten heeft de unie te verlaten? Uit verschillende hoofdsteden en uit de EU-hoofdstad Brussel klinken geluiden voor de strategie van de EU en wat er moet gebeuren. In mijn ogen wil men juist iets doen wat de EU zeker níet nodig heeft.

Het is nu zeker, het Verenigd Koninkrijk gaat de Europese Unie verlaten. De reactie op de financiële markten was een paniekerige, wat niet zo vreemd is aangezien men zich daarop helemaal ingesteld had op de einduitslag dat de Britten in de EU zullen blijven. Wanneer iets wat de markten niet verwacht hadden, en zich dus niet voor gepositioneerd hebben, níet uitkomt, is paniek het gevolg. Dat is het geval als een centrale bank de rente onverwacht (meer) verhoogt, als een bank omvalt (denk Lehman), een aardbeving Japan treft en nu dus ook als zich een politieke aardbeving voordoet, zoals in het Verenigd Koninkrijk. Niets nieuws onder de zon dus. Veel interessanter en belangrijker is wat de Britse uittreding voor Nederland en de EU zal betekenen. En wat de gevolgen zullen zijn, zal vooral van ‘Brussel’ afhangen.

Het Verenigd Koninkrijk is nog steeds een EU-lid en zal dat blijven totdat de onderhandelingen tussen Londen en Brussel over de Britse uittreding afgerond zijn. Naar verwachting zal de scheiding pas diep in 2018 afgerond zijn. Dé vraag is hoe ‘Brussel’ zich in die onderhandelingen zal opstellen en wat het antwoord van de EU zal zijn voor wat betreft de institutionele opzet van de Unie.

Scheiding

Geen lid van de EU betekent ook, mits er geen afspraken over worden gemaakt, geen toegang tot de gemeenschappelijke markt. Maar de handel tussen de Britten en de EU gaat natuurlijk gewoon door, of het Verenigd Koninkrijk nu wel of geen lid is. De vraag is alleen hoe die handel geregeld zal zijn. Sluiten de EU en het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld een handelsakkoord om die voor beide belangrijke handel niet te verstoren?

Volgens Guy Verhofstadt zou snel afsluiten van een handelsakkoord met het VK om dat land toegang te blijven geven tot de gemeenschappelijke markt ‘enkel zuurstof geven aan de anti-Europese partijen in andere lidstaten’

De kans is groot dat ‘Brussel’ zo’n vrijhandelsakkoord niet zal accepteren. Velen in Brussel zijn er als de dood voor dat als de EU en het Verenigd Koninkrijk zo’n akkoord sluiten, dat het uittreden uit de EU voor veel andere EU-landen wel heel aantrekkelijk zou maken. Immers, het zou dan duidelijk zijn dat het mogelijk is uit de EU te stappen mét behoud van alle leuke dingen ervan, zoals die gemeenschappelijke markt. Een soort lidmaatschap á la carte zeg maar.

Gezien het feit dat anti-EU partijen in zo goed als alle EU-landen zeer populair zijn, zou dat vooruitzicht op een á la carte lidmaatschap die populariteit verder aanwakkeren en zouden de oproepen voor meer referenda over EU-lidmaatschap nog luider klinken. Dit in combinatie met het feit dat er volgend jaar verkiezingen plaatsvinden in Frankrijk (Presidentsverkiezingen), Duitsland en Nederland (beide parlementsverkiezingen), allemaal landen waar het anti-EU geluid nu al hard klinkt, is een nachtmerriescenario voor ‘Brussel’. De kans is groot dat Brussel met het redelijk snel sluiten van een vrijhandelsakkoord met de Britten, die anti-EU partijen in de andere lidstaten in de kaart zou spelen, iets wat ‘Brussel’ uiteraard niet wil.

Hard voor de Britten

De eerste geluiden die uit Brussel en Duitsland komen, wijzen in die richting. Guy Verhofstadt, de zeer invloedrijke fractieleider van de liberalen en de democraten in het Europees Parlement, schreef gisteren in een opiniestuk in de Belgische krant De Standaard dat het ‘bijzonder dom van de andere 27 lidstaten zou zijn, Britten tegemoet te komen door bijvoorbeeld snel een handelsakkoord te sluiten waardoor de Britse bedrijven onbelemmerde toegang blijven houden tot de Europese gemeenschappelijke markt. Volgens Verhofstadt zou dat ‘enkel zuurstof geven aan de anti-Europese partijen in andere lidstaten. Het gevaar voor besmetting is immers reëel.’

Uit Berlijn kwam het bericht dat het Duitse standpunt naar verluidt is dat de EU en het Verenigd Koninkrijk een handelsakkoord sluiten waarbij de EU het uittredende land ‘niet te veel tegemoet in het regelen van de toegang tot de gemeenschappelijke markt’.

Verhofstadt: ‘We moeten de uitslag van het Brexit-referendum gebruiken als uitvalsbasis om een andere en betere Unie in de steigers te zetten. In de plaats van deze losse confederatie moeten we een hechte Europese federatie smeden’

Zo’n opstelling kan echter de aversie tegen de EU in die andere lidstaten alleen maar aanwakkeren. Immers, mensen zouden kunnen redeneren: ‘dus de EU zet de handel, en dus welvaart en banen in de EU, met een belangrijke handelspartner op het spel alleen maar om de andere EU-landen te waarschuwen dat ze het niet in hun hoofd moeten halen uittreden uit de EU na te streven’. Ik kan me voorstellen dat velen door die opstelling van ‘Brussel’ heel boos worden en zich juist daardoor de vraag stellen: moet mijn land wel lid zijn van zo’n club?

Federatie

In het verlengde daarvan kan ‘Brussel’ ook in een versneld tempo gaan werken aan een EU die nog centralistischer wordt, kortom aan een verdere economische en politieke integratie. Denk daarbij aan een gezamenlijke regering, het ministerie van Financiën of belastingen. Dat onder het motto ‘als we ons nog meer met elkaar verbinden, wordt het uittreden duurder voor elk land’. Deze aanpak oogt ook aantrekkelijk nu een belangrijke rem op een verdere integratie, het Verenigd Koninkrijk, er niet meer is.

Volgens Verhofstadt bijvoorbeeld moet de EU ‘de opportuniteit in deze crisis zien en haar benutten omdat het de hoogste tijd is om orde op zaken te stellen’. Wat hij ermee bedoelt? ‘De EU moet ‘bevoegdheden en hefbomen krijgen waarmee het echt beleid kan voeren’, aldus Verhofstadt. Nog steeds vaag? Gelukkig verduidelijkt Verhofstadt die zin. ‘We moeten een Europese defensie unie in de steigers zetten, onze eenheidsmunt schragen met een echte fiscale unie, onze vrije Schengen-ruimte daadwerkelijk beschermen met een effectieve Europese grens- en kustwacht, grensoverschrijdende misdaad en terrorisme aanpakken met een Europese inlichtingen- en veiligheidsdienst die geen nationale grenzen kent. We moeten de uitslag van het Brexit-referendum gebruiken als uitvalsbasis om een andere en betere Unie in de steigers te zetten. In de plaats van deze losse confederatie moeten we een hechte Europese federatie smeden.’ Ook uit Parijs kwamen er geluiden die meer EU impliceren als antwoord op Brexit.

In mijn ogen doet ‘Brussel’ er inderdaad goed aan te leren van het Britse referendum, zoals Verhofstadt stelt. Maar ik zie een heel andere les dan de voormalige Belgische premier. De les is dat de steun voor verdere integratie in de EU in veel landen dun is en verder afkalft. In een omgeving waarin de bevolking verdere centralisatie niet wil, werkt gedwongen centraliseren averechts. Als ‘Brussel’ toch daarvoor kiest, zoals Verhofstadt voorstelt, dan zal de EU daarmee zichzelf niet redden maar dreigt die zichzelf daarmee juist op te blazen. Ik spreek uit eigen ervaring.

Wat voor het uiteenvallen van voormalig Joegoslavië, waar ik geboren ben, heeft gezorgd, is niet de eeuwenoude haat tussen de verschillende volkeren daarbinnen zoals zo vaak wordt gedacht. Die konden heel lang één huis delen, dat was geen enkel probleem. Wat Joegoslavië brak, was het niet luisteren naar de kritiek en oplossingen uit verschillende deelstaten tegen verdere centralisatie maar het koste wat kost opleggen van die centralisatie door het politieke centrum in Belgrado. De Europese samenwerking is te waardevol om die met zulke maatregelen als gepropageerd door onder meer Verhofstadt maar ook veel andere politici, in gevaar te brengen.