De voorstanders van een basisinkomen krijgen de wind nu echt in de zeilen. Na gemeenten als Groningen en Wageningen wil ook Utrecht gaan ‘experimenteren’ met een basisinkomen. “Eerste grote stad” twitterde Rutger Bregman als ware hij een generaal die een belangrijke veldslag had gewonnen.

Net als in andere gemeenten betreffen de experimenten alleen bijstandsgerechtigden. Met een echt basisinkomen voor iedereen heeft het helemaal niets van doen. Maar Utrecht pakt het wel ‘wetenschappelijk’ aan. Zo zullen er bijstandsgerechtigden zijn die zonder controle hun uitkering krijgen en mogen bijverdienen zonder korting. Daarnaast is er een controlegroep die onder de huidige voorwaarden en regels de uitkering krijgt. Hoelang het experiment gaat lopen en op welke manier mensen worden verdeeld over de diverse groepen was in het bericht van 16 juni niet te lezen. Evenmin werd vermeld op welke manier Utrecht de met het experiment samengaande rechtsongelijkheid gaat ondervangen. Rechtsongelijkheid tussen de diverse categorieën bijstandgerechtigden onderling. En de ongelijke behandeling van mensen die al ergens werken en de collega’s die ze er mogelijk bij krijgen die hetzelfde salaris gaan verdienen en daarnaast nog een uitkering krijgen. Desalniettemin hebben ze er in de Domstad zin in. Een basisinkomen past bij ons idee over een ontspannen samenleving”, aldus Groen Links fractievoorzitter Heleen de Boer.

Onuitvoerbaar

Nu wordt ons vaak bezworen dat we van een basisinkomen helemaal niet lui worden maar dat we harder gaan werken is volgens Groen Links blijkbaar niet de bedoeling. En als deze ‘enquête’ ook maar enigszins indicatief is voor de gevolgen van een basisinkomen op arbeidsparticipatie gaat dat ook zeker niet gebeuren. Dat we met een basisinkomen een aanzienlijke welvaartsval krijgen is niet denkbeeldig.

Echte experimenten met een onvoorwaardelijk basisinkomen voor iedereen zijn eigenlijk niet uitvoerbaar en nooit ergens ter wereld uitgevoerd. Je zou in hele gemeenten aan iedereen een basisinkomen moeten geven en ter controle in andere niet. Bijkomend probleem hierbij is dat experimenten doorgaans tijdelijk zijn en dat dit het gedrag van de proefkonijnen zal beïnvloeden. Als ik weet dat mijn basisinkomen een tijdelijk gegeven is dan zal ik minder snel parttime gaan werken dan wanneer ik weet dat het een nieuwe realiteit is.

Maar er zijn meer praktische problemen. De invoering van een echt basisinkomen impliceert het wegstrepen van alle huidige bestaande sociale voorzieningen tegen het nieuwe basisinkomen onder gelijktijdige invoering van (veel) hogere belastingen op (een mix van) arbeid, kapitaal of consumptie. Dit zij allemaal voorzieningen en regelingen op landelijk niveau waarmee niet op lokaal niveau lekker geëxperimenteerd kan worden om te zien hoe het uitpakt op arbeidsdeelname en ander gedrag.

Bovendien, de wetenschap dat er in een bepaalde gemeente gratis inkomens worden verstrekt zal de aantrekkelijkheid van die plek als vestigingsplek ongetwijfeld doen toenemen. Je zult voor de duur van het experiment de stadspoorten dus moeten sluiten. Of tegen nieuwkomers moeten zeggen dat zij geen basisinkomen krijgen. Uiteraard wordt de spanning tussen open grenzen en een basisinkomen voor iedereen nog pregnanter wanneer je dat echt op landelijk niveau zou willen invoeren. Die lokale ‘experimenten’ zijn dus op alle fronten veel te beperkt om te kunnen inschatten wat de effecten zijn op de economie als geheel. Je zou eigenlijk langdurig een geheel land als proeftuin moeten inrichten. Wie weet willen de Finnen zich hiervoor kandidaat stellen. De nieuwe regering daar zei deze week te willen experimenteren met een basisinkomen. Helaas zijn specifieke details daarover nog onbekend.

Geperverteerd denken

Uiterst beperkt dus, die experimenten. Nul voorspellende waarde over de gevolgen van de invoering van een echt basisinkomen zoals ik eerder schreef. Al die proefnemers lijken ook helemaal niet primair geïnteresseerd in de brede invoering van een basisinkomen maar worden vooral gedreven door bezorgdheid over de positie van bijstandsgerechtigden. Die zitten klem want ze worden gekort op hun uitkering als ze gaan werken en dat belemmerd hen in hun ontplooiing. Nu is het heel goed wanneer er wordt nagedacht over op welke manier we mensen uit een sociaal isolement kunnen halen. Maar hierbij de ‘korting’ op een uitkering bij ‘aanvaarding’ van werk zien als een straf is een volstrekt verkeerde voorstelling van zaken. De bijstand is een aanvulling tot een sociaal minimum indien je eigen verdiensten ontoereikend zijn. Dat basale uitgangspunt lijkt door veel beleidsmakers en een deel van de bijstandsgerechtigden volledig vergeten. Als je maar lang genoeg in de bijstand zit dan is de uitkering in hun belevingswereld verworden tot een basisrecht in plaats van een aanvulling op (mogelijke) eigen inkomsten. Wat al die ‘experimenten’ van vandaag mij vooral tonen is dat deze vorm van geperverteerd denken diep is ingesleten. In die zin kunnen we er toch iets van leren. Wat betreft ons denken over sociale zekerheid moeten we terug naar de basis. Iedereen is verantwoordelijk om in eigen levensonderhoud te voorzien tenzij dat echt niet kan.