Instellingen in het hoger onderwijs stellen ‘de resultaten’ mooier voor dan ze zijn, was de conclusie van een recent onderzoek van de Keuzegids en DeDecaan.net. Als het gaat om belangrijke aspecten als slagingspercentages, baankansen en salarissen is het toekomstbeeld dat opleidingen aankomende studenten voorhouden veel te positief.

Marketingmotieven van de opleidingsinstellingen zouden een eerlijke voorstelling van zaken belemmeren. Al die opleidingen kunnen wel beweren dat ze alleen studenten willen aantrekken die echt gemotiveerd en gekwalificeerd zijn, ondertussen moeten er wel collegebankjes gevuld worden en gelet worden op bezettingsgraden van personeel en andere capaciteit. En die is de laatste twintig jaar flink gegroeid door een instroom in het hoger onderwijs die nu zo’n 50% hoger is dan toen. Wat betreft demografische ontwikkelingen is de rek er wel uit en als de effecten van ontgroening echt voelbaar gaan zijn, zal de strijd om eerstejaars alleen maar groter worden. Actief inzetten op minder studenten, dat is geen natuurlijke reflex. Krimp, daar houden we niet van.

Als de instellingen het niet doen dan wij maar moet de VVD gedacht hebben. Op 22 maart kwamen ze met een voorstel om opleidingen waarmee studenten niet aan het werk komen te schrappen. Tweede Kamerlid Pieter Duisenberg verwees naar het recordaantal psychologiestudenten dat uiteindelijk in de kaartenbakken van de uitkeringsinstanties zou belanden. Dat is een punt maar om zo’n opleiding helemaal te schrappen gaat natuurlijk veel te ver.

Toch zou selectieve krimp heel gezond zijn. Vanwege het kleiner worden van de cohorten. Maar zeker ook vanwege het toekomstperspectief van afgestudeerden. Van studierichtingen als life style & entertainment studies, journalistiek en communicatie is al lang bekend dat afgestudeerden moeizaam aan een baan komen, zich moeten omscholen of alleen onder hun niveau aan een (deeltijd)baan komen. Het is natuurlijk een enorme maatschappelijke verspilling om grote aantallen studenten door een opleiding heen te persen met dit als resultaat. En uiteraard kun je het aan de crisis wijten maar dit soort verhalen hoor je echt een stuk minder over afgestudeerde elektrotechnische ingenieurs om maar wat te noemen.

Je kunt ook heel modieus dit soort ‘rendementsdenken’ verketteren en stellen dat je toch niet alleen voor een baan studeert maar vooral voor intellectuele vorming en dan zeg ik was het maar waar. Want als u echt denkt dat al die studenten naar kennis en inzicht hongerende intellectuelen in de dop zijn heeft u het mis. Zeker, ze zijn er gelukkig nog steeds, maar voor de meerderheid is een diploma gewoon een ticket naar een gedroomde mooie baan. Op zich niks mis mee maar als ook dat in veel gevallen niet meer lukt zijn we verkeerd bezig.

Laten we elkaar geen mietje noemen. We hebben samen met meer gediplomeerden ook een flinke diplomainflatie gecreëerd. Door de toegenomen instroom staat niet alleen het inhoudelijke niveau van opleidingen onder druk, ook de arbeidsmarkt absorbeert al die hoger opgeleiden niet altijd even makkelijk. In 2010 al concludeerden Jochem Tolsma en Maarten Wolbers dat “het opleidingspeil van de (beroeps)bevolking sneller is gestegen dan de beroepenstructuur vereist.”

Tegelijkertijd is er door de race naar de top een gat ontstaan aan de uitvoerende kant van de arbeidsmarkt. Aan mensen die goed kunnen werken met hun handjes. Voor mensen die kunnen lassen, loodgieten en frezen zijn de arbeidsmarktperspectieven uitstekend. Bedrijven hebben de grootste moeite ze te vinden. Maar ja, in Nederland doen we liever ‘iets’ met communicatie dan met een hamer. Toch zouden we even moeten kijken naar een land als Duitsland. Daar staat het leren van een ambacht in een (terecht) hoger aanzien dan hier. En is er een (vooralsnog) goed functionerende structuur van duale leerwegen waar opleidingen en bedrijven samenwerken bij de vorming van vakmensen in een leerling – gezel – meester setting. Dat past misschien niet zo goed bij ronkende verhalen over de kenniseconomie maar het werkt wel. De jeugdwerkloosheid is er met ongeveer 7% beduidend lager dan de 11,5% van hier. Worden die percentages gecorrigeerd voor deeltijdwerk zoals hoogleraar Arbeidsmarkt & Ongelijkheid Wiemer Salverda vorig jaar deed, dan zijn de verschillen nog groter. In Duitsland komt de jeugdwerkloosheid dan uit op 10% maar hier zou die door de talrijke ‘kruimelbanen’ waar veel jongeren in terecht komen eigenlijk 37% bedragen. Zo zitten ‘hoger opgeleiden’ thuis terwijl ze als CNC bankwerker onmiddellijk aan de slag zouden kunnen. Maar helaas lijken de Duitsers meer naar ons te kijken dan andersom want ook daar neemt de belangstelling voor de duale ambachtstrajecten af ten faveure van studies aan universiteit of hogeschool. En op zich begrijp ik dat heus wel. Kunnen en mogen studeren en jezelf geestelijk verrijken en vormen is iets fantastisch. Maar op macro niveau moeten we niet vergeten dat de wet van de afnemende meeropbrengsten ook opgaat voor het vergroten van het aantal hoger opgeleiden.