Gmund am Tegernsee, een plaatje met slechts iets meer dan 5000 inwoners, gelegen zo’n 50 kilometer ten zuidwesten van de Beierse hoofdstad München, is sinds kort verzekerd van een plek in de geschiedenisboeken. Althans, in het hoofdstuk over geld in de eurozone.

Vorige week besloot namelijk de plaatselijke Reiffeisen bank dat haar particuliere klanten die 100.000 euro of meer op hun spaarrekening hebben, niet meer rente zullen krijgen maar rente zullen moeten betálen om er te mogen sparen. Die strafrente is gelijk aan de rente die de banken uit de eurozone tegenwoordig moeten betalen als ze geld bij de Europese Centrale Bank (ECB) stallen. Op het moment bedraagt die rente -0,4 procent.

Gmund am Tegernsee gaat de geschiedenisboeken in in de zin dat de maatregel voor het eerst een groep van enige omvang raakt, namelijk bijna 150 klanten, en níet omdat het dorpje de primeur heeft. De primeur, negatieve rente voor particulieren, is namelijk al enige tijd in handen van de Skatbank, een kleine Duitse bank.

Strafspaarrente

Rente moeten betalen om geld bij je eigen bank te mogen stallen als fenomeen is geen novum. Al enige tijd hebben zakelijke klanten bij veel banken ermee te maken, ook die van de Reiffeisen in Gmund am Tegernsee. Het nieuwe is dat nu ook particulieren ermee te maken krijgen. Iemand die 100.000 op een spaarrekening bij Reiffeisen in het kleine Beierse dorpje heeft liggen, betaalt vanaf 1 september 400 euro per jaar voor dat recht dus (is strafspaarrente een woord? Nu wel).

Vanaf 1 september is negatieve spaarrente ook voor particulieren een feit hoewel het Franse ECB-bestuurslid Benoit Coeure  onlangs nog zei dat ‘de rente op spaarrekeningen een vloer kent, namelijk op 0 procent’

De Duitse Vereniging van Banken verwacht niet dat meer banken het voorbeeld van het kleine filiaal van Reiffeisen zullen volgen.  De concurrentie tussen de banken zou daar te groot voor zijn. Vergeet echter niet dat het niet zo lang geleden ook onbestaanbaar leek dat de zakelijke klanten een strafrente zouden moeten betalen; inmiddels is dat een volkomen normaal fenomeen voor een beetje groot bedrijf.

Negatieve rente op spaarrekeningen voor particulieren leek ook niemand minder dan een bestuurder van de ECB slechts enkele weken geleden onmogelijk. Het Franse bestuurslid Benoit Coeure zei namelijk dat ‘de rente op spaarrekeningen een vloer kent, namelijk op 0 procent’. En na het besluit van de ECB de depositorente negatief te maken, in de zomer van vorig jaar, zei de President van de bank Mario Draghi nog dat die negatieve rente er ‘voor de banken was, niet voor de mensen’. Reiffeisen bank in Gmund am Tegernsee schiet die illusies van de ECB-bobo’s dus aan diggelen.

Bovendien: het mag best lijken alsof de andere, grote, Duitse banken niet zo ver gaan als hun branchegenoot in het Beierse alpendorpje, in de praktijk doen ze dat wel degelijk, alleen via een omweg. Waar het bij veel Duitse banken tot voor kort gold dat het hebben van een bankrekening gratis was (nominaal dan), sinds enige tijd verandert dat rap. Onlangs besloot bijvoorbeeld de grote Postbank voor veel rekeninghouders een maandelijkse heffing voor het hebben van een bankrekening in te voeren. Bij veel andere banken zijn in de afgelopen twaalf maanden de kosten voor het gebruik van de bankpas of het ontvangen van papieren afschriften, omhoog gegaan. De reden die bij al die kostenverhogingen werd gegeven? De lage rentes en de negatieve rente van de ECB.

Winst onder druk

De maatregelen van de ECB raken de banken namelijk hard. Volgens de Bundesbank, de Duitse centrale bank, kan de negatieve rente van de ECB de winsten van de Duitse banken de komende jaren tot wel 25 procent lager doen uitvallen. Eerder becijferde Deutsche Bank dat dit jaar alleen al de Duitse banken samen een kostenpost van 787 miljoen euro op de winst en verlies rekening hebben door het ECB-beleid. Sinds de zomer van 2014 is het gecumuleerde bedrag op die post zelfs 2,6 miljard euro.

Nu zullen er mensen zijn die denken ‘zo hoort het ook, banken moeten bloeden’. Bedenk echter wel dat een bank die dankzij het ECB-beleid geld verliest en die wanneer die naar de toekomst kijkt, dat beleid alleen maar extremer ziet worden – en de bijbehorende verliezen dus groter – geen bank is die maar wat graag nieuwe leningen rondstrooit. Voor nieuwe leningen, voor investeringen en consumptie, zorgen is echter precies wat het doel van de ECB is geweest toen die het gereedschapskist met extreem beleid openmaakte.

Gedwongen te kiezen tussen meer kredieten verstrekken en boeterente betalen aan de ECB, overwegen de banken steeds vaker ervoor het geld onder het spreekwoordelijke matras op te slaan

Het idee was en is: laten we het voor banken zo aantrekkelijk (lees goedkoop) mogelijk maken bij ons geld te lenen c.q. zo onaantrekkelijk mogelijk maken dat ze geld bij ons stallen, dan gaan ze vanzelf wel vaker aanvragen voor nieuwe leningen goedkeuren en de kredietenkraan weer opendraaien.  Leuk gedacht en bedacht alleen…dat gebeurt dus niet. Dat zien we niet alleen aan banken die die negatieve rente, tegen alle verwachtingen van de ECB in, wel doorgeven aan hun zakelijke en particuliere klanten, maar ook aan een andere ontwikkeling.

Gedwongen te kiezen tussen meer kredieten verstrekken en boeterente betalen aan de ECB, overwegen de banken steeds vaker voor het enige alternatief die zo ouderwets wordt gezien in de centrale banken kringen dat niemand er serieus rekening mee hield dat de banken er werkelijk iets voor zouden voelen: het geld onder het spreekwoordelijke matras opslaan.

Neem onze eigen ING. Die overweegt contant geld dat de bank niet nodig heeft op te slaan. Het is veelzeggend dat de bank in plaats van het overtollige (blijkbaar is daar sprake van!) geld uit te lenen, en dus winst te maken, er liever voor kiest dat geld in opslagruimtes te stapelen. En ING is niet de enige. Reuters meldde onlangs dat ook de Duitse bankgigant Commerzbank dat overweegt, er zou zelfs overleg plaatsgevonden hebben tussen die bank en de Bundesbank over de logistiek erachter. Herverzekeraar Munich Re experimenteert er al enige tijd mee.

Blijkbaar zijn alle risico’s en kosten van contant geld opslaan – denk aan verzekering, bewaking, ruimte huren, transport et cetera – in ogen van banken minder erg dan geld bij de ECB aanhouden (tegen strafrente dus) of uitlenen aan bedrijven en huishoudens en er, behoorlijke, winst op maken.

Waarom doen de banken dat laatste niet, waarom laten ze behoorlijk wat winst liggen? Blijkbaar is het risico te groot, anders gezegd, blijkbaar achten ze de kans te groot dat kredieten niet terugbetaald zullen worden. Wanneer acht een bank dat risico groot? Níet wanneer de economische groei hoog is of de vooruitzichten daarop wijzen maar juist wanneer het vertrouwen in het optreden van houdbaar economisch herstel zeer laag is. Waarmee we terug zijn bij wat ik al noemde: het ECB-beleid zorgt niet voor het gewenste effect.

Motie van wantrouwen

Dat de banken het overwegen contant geld op te slaan in plaats van uit te lenen, is niet alleen een enorme motie van wantrouwen, om niet te zeggen een middelvinger opsteken naar, richting de ECB, maar ook iets wat bij de ECB tot grote paniek en woede zal leiden. Dat gedrag van de banken is namelijk een zeer groot gevaar voor de ECB omdat als banken inderdaad geld gaan opnemen bij de ECB om het op te slaan in de nu nog lege magazijnen, daardoor het rentewapen van de ECB ineffectief wordt. De bank kan dan wel de rente dan naar -5 procent verlagen, het zal niets helpen. Immers, banken die hun geld opgenomen hebben, hebben dan geen last van die lage rente. Het is alsof je als een gek de waterkraan wijd open zet om je tuin te besproeien terwijl de waterslang losgekoppeld is.
Juist omdat dat gedrag van banken het ECB-beleid ineffectief zou maken en een motie van wantrouwen richting de centrale bank zou zijn, is het een uiterst interessante vraag of de ECB zomaar zou toekijken hoe de banken zoals ING, Commerzbank en andere hun geld opnemen. Of zou de bank die banken achter de schermen onder druk zetten of misschien wel dwingen die plannen in de prullenbak te gooien? Onbestaanbaar zegt u? Net zo onbestaanbaar als dat de overheden van de eurolanden hun banken achter de schermen gedwongen hebben tegen beter weten in, en tegen het belang van de aandeelhouders van die banken, staatsobligaties te kopen om zo de rente voor die overheden laag te houden? Dat is gewoon gebeurd hoor. Zeg ik overigens niet maar de ECB, in een recent paper!

Onlangs wilde een Zwitsers pensioenfonds zijn geld opnemen om het in een opslagplaats te bewaren. Dat ging echter niet door omdat de bank (op aandringen van de centrale bank?) weigerde het geld mee te geven

Onbestaanbaar? Onlangs wilde een Zwitsers pensioenfonds zijn geld opnemen om het in een opslagplaats te bewaren. Dat ging echter niet door omdat de bank (op aandringen van de centrale bank?) weigerde het geld mee te geven! U leest het goed, een bank weigerde het geld dat van het pensioenfonds is, mee te geven aan dat pensioenfonds.

Achter de schermen

Je zou bijna het besluit het bankbiljet van 500 euro af te schaffen, in dit licht gaan zien. Immers, een groot bedrag transporteren en fysiek opslaan gaat veel makkelijker met bankbiljetten van 500 euro dan van 200 euro en minder.  En dat de pleidooien om contant geld af te schaffen uit de wereld van de centrale banken en/of door (prominente) economen die vaak sterke banden en belangen met de centrale banken hebben komen, komen, zo bezien, dan ook niet toevallig juist de laatste tijd vaak voor.

Onder druk of niet, ING heeft besloten voorlopig haar geld gewoon bij de ECB aan te houden. De reden die werd gegeven daarvoor is dat die hele operatie meer zou kosten dan die strafrente van -0,4 procent van de ECB. Fair enough. Maar…

Experts schatten is dat de kosten van transport, opslag, bewaking, verzekering et cetera uitkomen op tussen 0,5 en 1 procent van het bedrag dat een bank wil opslaan. De ondergrens ligt daarmee dicht bij de strafrente van de ECB.

Aangezien de ECB elke keer als haar beleid niet werkt er geen gewoonte van maakt te kijken of het beleid wel goed is maar steevast als antwoord ‘meer van hetzelfde’ heeft, is de kans zeer groot dat die strafrente naar -0,5 procent of zelfs meer verlaagd zal worden. Met elke verlaging van die depositorente, komt het moment dichterbij dat het voor INGs en Commerzbanken van de eurozone ineens aantrekkelijker wordt geld op te nemen van hun rekeningen bij  de ECB. Tenzij er zich achter de schermen dingen gaan afspelen die het daglicht niet kunnen verdragen.

Terwijl de banken worstelen met de vraag wel of niet opslaghuizen te gaan afhuren, hebben hun klanten daar veel minder moeite mee. Banken bereken al heel lang de zeer lage rente aan hun klanten door, kijk maar naar de rente op je spaarrekening. Steeds meer van hun klanten kiezen er daarom voor hun spaargeld op te nemen en onder het matras te houden. Of ze zetten hun spaargeld van bankbiljetten om in goud of zilver. Of ze lossen ermee hun oude schulden af, zoals hun hypotheekschuld (wat de banken weer raakt, want daardoor kunnen ze in de toekomst op lagere renteopbrengsten rekenen).

Als dat doorberekenen van ook negatieve rentes een trend wordt, dan zullen de klanten pas en masse een of meerdere van het bovenstaande gaan doen. Recent vroeg de Autoriteit Financiële Marken zijn consumentenpanel wat men zou doen als de spaarrente negatief wordt. Een derde gaf aan het spaargeld thuis te gaan bewaren. Een vijfde zou met zijn spaargeld gaan beleggen en bijna een vijfde zou zijn hypotheekschuld gaan aflossen. Hoe dan ook, mochten de banken de spaarrente negatief maken, dan volgt er niets minder dan een regelrechte bankrun. Dat is iets wat veel banken failliet zou maken.

Hergroeperen nodig

Het ziet ernaar uit dat de banken die negatieve spaarrente niet zullen kunnen doorberekenen aan al hun klanten. Geconfronteerd met een verdere renteverlaging van de ECB, neemt de kans dus toe dat ze contant geld zullen gaan opslaan, maar daarmee neemt ook de kans toe dat de ECB achter de schermen druk zal uitoefenen of zelfs zal dreigen – de centrale bank heeft dat immers eerder gedaan met enkele regeringen in de eurozone, namelijk de Ierse en de Italiaanse dus waarom dan niet hetzelfde met banken doen – om dat te voorkomen. Dit betekent niet alleen nieuwe spanningen in de bankensector maar ook dat de banken structureel zwak gehouden zullen worden, nota bene door het ECB-beleid dat de banken, indirect, juist sterker wil laten worden.

Mochten de banken de spaarrente negatief maken, dan volgt er niets minder dan een regelrechte bankrun. Dat is iets wat veel banken failliet zou maken

Kan dit allemaal voorkomen worden? Natuurlijk! Hoe? Wat voor de hand ligt, is dat de ECB mede door deze recente ontwikkelingen en het feit dat sinds de bank met extreme maatregelen probeert de groei en inflatie aan te jagen wat maar niet gebeurt, bij zichzelf te rade gaat, haar monetaire strategie tegen het licht houdt en de vraag ‘doen we wel het juiste?’ centraal stelt.  Dat gebeurt echter niet; zoals ik eerder schreef zou dat betekenen dat centrale bankiers, die zichzelf de afgelopen decennia als een soort semi-goden zijn gaan gedragen en beschouwen, dan in feite zouden moeten concluderen dat ze falen. Dat gaat wel erg ver voor de groep die zelfs kritiek op eigen handelen niet kan verdragen zoals deze week is gebleken.

In de VS komen de belangrijkste centrale bankiers uit de hele wereld elk jaar bijeen in het Amerikaanse stadje Jackson Hole. Een groep die kritiek heeft op de Amerikaanse Fed en andere centrale banken boekte enkele kamers in hetzelfde hotel als waar die semi-goden, pardon belangrijke centrale bankiers slapen. Wat bleek? Enkele dagen voordat de conferentie zou beginnen kregen de critici van het hotel te horen dat door een computerfout enkele kamerreserveringen ongedaan werden gemaakt en dat die kamers niet meer vrij zijn. Puur toeval dat die ICT-glitch alleen de reservering van de criticasters van de centrale banken wiste!

Nee, de kans dat de ECB haar strategie kritisch tegen het licht zal houden, is nihil. Uit de eind vorige week gepubliceerde notulen van de laatste vergadering van het ECB-bestuur bleek zelfs dat de bank het tegenovergestelde overweegt! Het bestuur oordeelde namelijk dat de bank eens goed moet gaan hebben over de vraag hoe lang het exceptionele monetaire beleid (lees 0 procent rente en het op grote schaal opkopen van staats- en bedrijfsobligaties) gehandhaafd moet worden. Wat de ECB vooral zorgen baart is niet zozeer dat het wel eens zou kunnen zijn dat de strategie geen juiste is maar hoe het extreme monetaire beleid te blijven verkopen in de eurozone zonder anti-euro bewegingen en partijen munitie te geven, in de wetenschap dat er in 2017 landelijke verkiezingen plaatsvinden in Nederland, Duitsland en Frankrijk.

Omdat de ECB de werkelijkheid niet willen erkennen, namelijk dat haar beleid geen goed beleid is en de bank ermee zou moeten stoppen, blijft de gewone man de hoge en steeds hoger wordende rekening voor die koppigheid betalen. De toekomst van het spaargeld en de pensioenen ziet er nog beroerder uit dan de overlevingskansen van een gewond dier in een rivier vol piranha’s.

O en als u binnenkort geld gaat opnemen om het thuis te bewaren, kijk naar even naar het serienummer op uw bankbiljetten. Als het serienummer met de letter X of W begint, dan is de kans groot dat het papier uit Gmund am Tegernsee komt; het dorpje is namelijk sinds 1829 een belangrijk papiercentrum waar hoogwaardig papier wordt gemaakt voor het drukken van waardepapieren en… bankbiljetten, onder meer de eurobankbiljetten.