Het is 31 december 2007. Heel Nederland maakt zich op voor het feest, het gekochte vuurwerk staat klaar, de gourmetsets worden gehaald uit de onderste lade van de keukenkast, de koelkast zit vol met bier, champagne heeft een speciale plek, bitterballen zijn er volop in de vriezer…het is aftellen totdat 2008 begint.

Op dat moment stond Nederland volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) voor 259,9 miljard euro in het krijt. Volgens de gegevens van het Ministerie van Financiën betaalde ons land, wij dus, een gemiddelde rente van 4,2 procent over die schuld. Per jaar kwamen de rentelasten daarom uit op 10,9 miljard euro. Overigens, wat velen vaak zeggen is ‘so what, die rente eindigt weer bij de Nederlanders, denk aan onze pensioenfondsen’. Leuk bedacht, alleen is het in werkelijkheid zo dat meer dan de helft van onze schuld in handen van wat het CBS niet-ingezetenen noemt, buitenlandse beleggers dus. Dat betekent dat elk jaar ettelijke miljarden, meer dan ons begrotingstekort, naar het buitenland vloeien. Maar dat even ter zijde.

Fast forward acht jaar en de situatie is, laten we zeggen, iets veranderd. Ettelijke rondes van het redden van Griekenland en de euro en beleidspakketten van ons kabinet en onze nationale staatsschuld bedraagt zo’n slordige 450 miljard euro. Als het zo doorgaat, en alles wijst erop dat de stijging een trend is, zal het niet lang duren voordat onze staatsschuld verdubbelt ten opzichte van vlak voor de huidige crisis.

Niet zo zwartgallig zeg

Nu is het zo dat hoewel onze staatsschuld sinds begin 2008 met ongeveer 70 procent is toegenomen, onze rentelasten níet zijn gestegen. Hoe dat kan? Dat heeft alles te maken met de historisch lage rentestanden. Volgens de cijfers van het Ministerie van Financiën bedroeg de gemiddelde rente op onze nationale schuld eind maart 2016 2,5 procent. Laat dat percentage los op de huidige staatsschuld en we komen uit op ongeveer 11 miljard euro aan rentelasten. Inderdaad, vrijwel gelijk aan onze rentelasten in 2008.

Aan de vooravond van de huidige crisis bedroeg de Nederlandse staatsschuld circa 260 miljard euro; die is inmiddels 450 miljard euro hoog

Het enige probleem is dat die lage rentes niet eeuwig laag zullen blijven. De huidige historisch lage rentes kunnen nog wel een jaar lang, misschien zelfs twee jaar of wie weet zelfs drie jaar. Maar vroeg of laat zullen de rentes normaliseren. Anders verwachten staat gelijk aan verwachten dat de huidige economische malaise eeuwig zal duren. Dat is wel een erg zwartgallig beeld van de toekomst. Het is ook een beeld dat niet te rijmen is met de historie van de economische crises: alle eerdere edities hebben namelijk gemeenschappelijk dat ze vroeg of laat overwaaiden. Dat zal met deze crisis uiteindelijk ook gebeuren. Hier moeten we even een zijstraat inslaan.

Als ik het hierover met andere economen heb, dan krijg ik in 9 van de 10 gevallen de opmerking ‘maar de rentes in Japan zijn al bijna 30 jaar laag’. Dat klopt ook. Maar…Juist ómdat we de ervaring van Japan kennen, verwacht ik níet dat de rentes bij ons zo lang zo laag zullen blijven. Dé reden waarom de rentes in Japan zo lang zo laag zijn, is dat de centrale bank veel te laat in actie is gekomen toen de crisis toesloeg in het land van de rijzende zon. Daardoor is die centrale bank in feite de hele tijd tegen een touw aan het duwen: een zinloze exercitie.

Onze centrale banken, zoals de Fed en de ECB, hebben die les heel goed geleerd: wat je ook doet, zorg er níet voor dat je te laat bent, zoals de centrale bank van Japan destijds. En dus kwamen de Fed en de ECB zeker niet te laat en met ongezien monetair geweld in actie. Het is hierom dat ik verwacht dat waar al die verwoede pogingen van de centrale bank in Tokio niets konden uitrichten, dat bij ons heel anders zal zijn: in Japan is het niet gelukt omdat de crisis de leidingen waardoor de monetaire impulsen werken om de financiële markten en de economie met een elektroshock tot leven te wekken, vernietigd had.

Normalere tijden keren terug

Terug naar de hoofdweg. Wat betekent dat, dat de rentes zullen normaliseren? Niets anders dan dat de economie weer gaat groeien, de inflatie op normale niveaus komt (ik vrees meer dan dat, maar dat is hier even hier belangrijk, laten we hier het volste vertrouwen hebben in onze centrale bank dat die ferm en streng zal optreden om een inflatiestijging naar meer dan 2 procent per jaar te voorkomen) en dat de Europese Centrale Bank (ECB) stopt met het op grote schaal opkopen van de staatsobligaties in het euroland. Het gevolg: de rentes, die grofweg gelijk zijn aan de optelsom van economische groei en inflatie, gaan dan ook terug richting normale niveaus. Met andere woorden, niveaus die we, pak ‘m beet, hebben gezien begin 2008.

Wanneer de rentestanden in Nederland alleen maar normaliseren, dan klimmen onze rentelasten van circa 11 miljard euro per jaar naar 18,5 miljard euro per jaar. ELK JAAR

Hoe hoog was de gemiddelde rente die de Nederlandse Staat toen ook alweer moest betalen over zijn schuld? 4,2 procent. Hier valt de optische illusie, namelijk die nagenoeg onveranderde rentelasten hoewel de schuld 70 procent hoger is, weg om een gruwelijk beeld van wat in de toekomst onze werkelijkheid zal zijn, te onthullen: wanneer de rentestanden in Nederland alleen maar normaliseren, dan klimmen onze rentelasten van circa 11 miljard euro per jaar naar 18,5 miljard euro per jaar. ELK JAAR. Let op: dat is onder de aanname dat de inflatie níet hoger wordt dan 2 procent én dat onze staatsschuld vanaf nu geen cent hoger wordt (de regering verwacht dat we als land eind dit jaar 466 miljard euro schuld zullen hebben, dus er komen wel degelijk wat centen bij). De kans is dus groot dat de rentelastenteller in de toekomst 20 miljard euro of meer laat zien. Nogmaals, niet éénmalig maar élk jaar weer.

Hoeveel  is dat verschil, van dus minstens 7,5 en waarschijnlijk 10 miljard euro per jaar? Dat is evenveel als wat we als land elk jaar uitgeven aan voortgezet onderwijs om maar een dwarsstraat te noemen. Of infrastructuur (8,1 miljard euro). Of defensie (circa 7,5 miljard euro). Of veiligheid en justitie (ca. 10 miljard euro). Allemaal zaken waar we straks, zelfs als we als land daar niet op bezuinigen (om die hogere rentelasten op te hoesten), mínder aan zullen uitgeven elk jaar dan aan rente over onze schuld. En als die schuldtoename van 260 naar 450 miljard euro sinds 2008 ons betere infrastructuur, kwalitatiever onderwijs, meer onderzoek en ontwikkeling-projecten had gebracht, dus onze economie klaar had gemaakt voor de toekomst, dan was het nog enigszins te accepteren….het enige wat die schuld ons echter gebracht heeft is dat we eindelijk het Griekenland-probleem hebben opgelost en de euro geen weeffouten meer kent. Voor de goede orde: dit is sarcastisch bedoeld. Het Griekenland-probleem is, als ik het van de meest positieve kant bekijk, even groot als destijds en als we realistisch zijn nog groter tegenwoordig en het voortbestaan van de euro op de middellange en lange termijn is nog minder zeker dan enkele jaren geleden.

Een illusie armer

Wat betekent dit allemaal? Om te beginnen dat we elke illusie dat Den Haag ooit een sluitende begroting of op zijn minst eentje met een acceptabel, laag tekort, zal presenteren, moeten laten varen (merk op dat ik het even voor het gemak niet heb over de wegvallende gasinkomsten, wat voor een ander gat op de begroting zal zorgen). Dag enigszins gezonde begroting en welkom…ja, wat verwelkomen we eigenlijk? Niets leuks, dat is zeker.

De ervaring leert ons dat het voor onze overheid een taboe is dat de overheid krimpt, dus het geld voor die hogere rentelasten zal  moeten komen uit (nieuwe) bezuinigingen in de zorg, onderwijs, defensie et cetera en/of hogere bestaande belastingen en heffingen en nieuwe vormen ervan

De ervaring van de afgelopen jaren leert ons dat het voor onze overheid een taboe is dat de overheid krimpt. Dus het geld voor die hogere rentelasten zal moeten komen uit (nieuwe) bezuinigingen in de zorg, onderwijs, defensie et cetera en/of hogere bestaande belastingen en heffingen en nieuwe vormen ervan. Iets waardoor overigens de kans groot is dat het begrotingstekort elk jaar hóger zal uitvallen en de staatsschuld sneller zal groeien dan werd gedacht want hogere belastingen kunnen bijvoorbeeld minder consumptie (dag geplande btw-opbrengsten) en dus minder (nieuwe) banen (ook dag geplande opbrengsten inkomstenbelasting) betekenen, om slechts één negatief aspect te noemen. Dat, hoger tekort en een hogere staatsschuld, betekent op zijn beurt een hogere belastingdruk voor de Nederlander.

Zoals gezegd kan het nog wel even duren voordat de rentestanden normaliseren en de rentelasten omhoog vliegen. Dat betekent dat de kans groot is dat tegen de tijd dat dat gebeurt, de politici die voor die hogere staatsschuld hebben gezorgd, lang en breed vertrokken zijn en goedbetaalde bestuursleden of commissarissen zijn in het bedrijfsleven of een nieuwe baan hebben gekregen bij de EU of internationale organisaties zoals het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank, de OESO of een van de honderden anderen instellingen die prima fungeren als baantjeshavens voor uitgerangeerde politici. Wie níet weg zullen zijn, zijn de gewone Nederlanders die de rekening zullen moeten betalen.

Laf, laffer, Laffer-curve

Overigens, voor de liefhebber: waarom de kans vrijwel 100 procent is dat hogere belastingen voor tegenvallende opbrengsten zullen zorgen, heeft te maken met iets wat economen de Laffer-curve noemen. Die curve, vernoemd naar de Amerikaanse econoom Arthur Laffer, heeft de vorm van een omgekeerde letter U en geeft de relatie tussen belastinginkomsten van de overheid en belastingtarieven weer. De curve laat zien dat belastingopbrengsten niet altijd stijgen als de tarieven omhoog gaan. Voorbij een bepaald punt dalen de opbrengsten zelfs naarmate de belastingtarieven toenemen. Vreemd? Welnee. Stel dat de overheid geen belasting zou heffen, dus dat het tarief 0 procent is. Dan zouden er natuurlijk ook geen inkomsten zijn. Maar neem nu de andere extreme, dat het belastingtarief 100 procent is. Wat de Laffer-curve zegt is dat ook in dat geval de opbrengst 0 zou zijn. Wie zou er immers gaan werken, aangezien alles voor de staat is.

Als de uitkomst in beide extremen opbrengsten van 0 zijn, dan moet er ergens tussen in een tarief bestaan waar de opbrengst maximaal is. Als de werkelijke belastingtarieven hoger zijn dan dat optimale percentage, dan snijdt de overheid zichzelf in de vingers. Waar dat optimale punt ligt, is onbekend. Het is onmogelijk dat te berekenen. De Laffer-curve geeft alleen aan dat er ergens een omslagpunt moet zijn waarna hogere tarieven voor minder opbrengsten zorgen. Bijvoorbeeld omdat mensen minder gaan werken omdat meer dan de helft van elke verdiende euro toch niet voor henzelf is maar de overheid, of simpelweg belasting gaan ontduiken omdat de hoge tarieven dat aantrekkelijk maken. Gezien de hoge belastingdruk in veel Europese landen, waaronder Nederland, is er heel wat voor te zeggen dat in veel van die landen het optimale punt voorbijgestreefd is.

De vraag is of ons land, zoals Den Haag nu doet, moet gaan voor een relatief kleine winst op de korte termijn of handelen met het oog op de wat langere termijn

Tot slot blijft de vraag nog of er niets te doen valt aan die fors hogere rentelasten in de toekomst. Het goede nieuws is: er valt zeker wat aan te doen! Stel, u heeft heel wat schulden uit het verleden, met dito rentes, en een financiële instelling doet u een aanbod: u leent evenveel als uw oude schulden, alleen nu voor de helft van de rente. Doet u dat? Ik denk dat velen denken ‘ja, natuurlijk’. Immers, uw rentelasten per maand gaan flink omlaag en u kunt met dat geld iets anders doen. Sparen, uitgeven of, als u dat zou willen, meer schulden aangaan omdat uw totale rentelasten per maand niet zouden verschillen met wat u toch al gewend bent, maar wel geld op uw rekening zou krijgen.

Kom in actie!

Onze overheid kon en kan natuurlijk hetzelfde doen, die historisch lage rente nu voor een zo lang mogelijke periode vastleggen. Hoe? Door nu massaal nieuwe staatsobligaties met een looptijd van 30 of waarom niet 50 jaar uit te geven en met het zo opgehaalde geld de eerder uitgegeven, kortlopende schulden terugkopen. Doet Den Haag dat? Dat is het slechte nieuws want het antwoord is een harde ‘neen’. De gemiddelde looptijd van de Nederlandse staatsschuld bedroeg, zo blijkt uit de gegevens van het Ministerie van Financiën, begin 2008 7,4 jaar. De gemiddelde looptijd in maart dit jaar bedroeg 7,2 jaar.

Nu denkt u misschien: dat van die 30- of 50-jarige staatsobligaties uitgeven en oude, korter lopende, terugkopen, dat lijkt me geen goed plan. Immers, de rente op 30-jarig schatkistpapier is hoger dan de rente op staatsobligaties met een looptijd tussen 1 en 10 jaar. Dat is waar. Als de Nederlandse Staat nu geld leent voor 10 jaar, dan betaalt die circa 0,3 procent rente. Op een lening met een looptijd van 30 jaar bedraagt de rente circa 0,88 procent. Het kost dus geld. Ik snap deze redenering heel goed en de conclusie dat het Nederland nu geld zou kosten, is zonder meer waar. Maar dat is het hem juist, het kost Nederland nú iets meer geld.

De vraag is of ons land, zoals Den Haag nu doet, moet gaan voor een winst op de korte termijn (was de focus op de korte termijn in het bedrijfsleven niet iets wat volgens veel politici ons in de problemen waar we in zitten gebracht heeft!?) of handelen met het oog op de wat langere termijn (zeker omdat die winst op de korte termijn, gezien de bovenstaande berekeningen, relatief laag zal zijn; we betalen nu iets minder rente met als prijs fors hogere rente in de toekomst). Een combinatie kan natuurlijk ook, zou de rente verlagen en de looptijd verlengen. Maar dat doet de Staat niet, getuige het feit dat de gemiddelde looptijd van de Nederlandse staatsschuld sinds 2008 nagenoeg gelijk is gebleven. Onze leiders kiezen met opzet voor die winst op de korte termijn en eerlijk gezegd verbaast het me niet. Dat levert zoals gezegd nú winst op en de kosten, ach, die komen aan het licht als zij vertrokken zijn. Lodewijk XV, u weet wel, bekend van de uitspraak ‘na mij, de zondvloed’ is er niets bij. Ook bij hem stond alles behalve het landsbelang voorop.

Wat zou dat vastleggen van de huidige lage rente ons opleveren? Laat ik om dat duidelijk te maken een extreem voorbeeld gebruiken.

Stel dat het Ministerie van Financiën vandaag een lening zou plaatsen á 450 miljard euro, met een looptijd van 30 jaar en met dat geld alle uitstaande staatsobligaties terug zou kopen. De omvang van de Nederlandse staatsschuld blijft natuurlijk gelijk. De dertigjarige Nederlandse rente bedraagt 0,88 procent. Met zo een dertigjarige lening zou Den Haag die rente vastklinken tot en met 2046! De jaarlijkse rentelasten zouden 3,95 miljard euro per jaar bedragen. Daarmee zou er per jaar, elk jaar, minstens 5 miljard euro op de begroting vrijkomen. Met dat geld kunnen de inkomstenbelasting en de werkgeverslasten omlaag, waardoor werkenden meer over zouden houden (in feite een loonsverhoging, waar laatst onder meer Klaas Knot van De Nederlandsche Bank voor pleitte) en de nu werklozen een grotere kans op een baan zouden krijgen want voor werkgevers wordt het aannemen van personeel goedkoper. Zelfs als door die enorme lening de Nederlandse dertigjarige rente onmiddellijk zou verdubbelen, naar 1,76 procent, dan nog zouden de rentelasten van de Staat elk jaar tussen nu en 2046 iets minder dan 8 miljard euro bedragen, wat lager zou zijn dan die lasten nu en zeker lager dan wat die lasten zullen zijn bij ongewijzigd beleid.