De ECB gooit de deur dicht voor Grieks staatspapier als onderpand, maar bij de achterdeur wordt dat staatspapier gewoon geaccepteerd door het Europese Stelsel van Centrale Banken.

Gisteren schreef ik op Jaltau zou misschien geen cent lenen, ook al zou het om een week gaan, aan een Griek die als onderpand Griekse staatsobligaties inbrengt, de ECB doet dat wel en wel voor vier jaar lang’. Een dag later meldt de Europese Centrale Bank (ECB) dat ze Griekse staatsobligaties niet meer accepteert als onderpand. Wat betekent dit en gooit de ECB het roer om?

Eerst wat het betekent. Als banken uit de eurozone geld lenen bij de ECB, moeten ze onderpand inleveren, zoals staatsobligaties. Griekse banken gebruikten onder meer de Griekse staatsobligaties als onderpand. De afgelopen maanden leenden ze ongeveer 8 miljard euro met Grieks schatkistpapier als borg.

ELA-leningen

Dat bedrag valt nu weg, althans in de zin dat Griekse banken dat niet meer kunnen lenen bij de ECB. Maar ze kunnen die staatsobligaties, die dus rommel zijn voor de ECB, gewoon gebruiken om geld te lenen bij de Griekse centrale bank. Elke nationale centrale bank in de eurozone heeft namelijk een loket genaamd Emergency Lending Assistance (ELA), een soort spoedpost voor banken dus. Hier komen we een surrealistisch monetaire jungle binnen.

De ECB zegt in feite dat de Griekse staatsobligaties nergens meer goed voor zijn, maar meldt in het persbericht erover wel dat het ELA-loket gewoon open is. Nu moeten we weten dat de ECB en de nationale centrale banken van de eurolanden samen het ESCB vormen, het Europese Stelsel van de Centrale Banken. Als de ECB – dat dus een onderdeel is van het ESCB – zegt ‘Griekse staatsobligaties nemen we niet meer als onderpand aan want rommel, maar, beste Griekse banken, je kunt die wel gebruiken om geld te lenen bij de Griekse centrale bank’, is het alsof het hoofdkantoor van Philips tegen divisie Lighting zegt ‘je krijgt geen geld meer, maar je kunt gewoon lenen bij divisie Healthcare’. Onzinnig.

ECB-actie is alsof een bank alle waardeloze leningen die het heeft, zou parkeren in de boeken van de afdeling Marketing en Communicatie en dan de buitenwereld zou vertellen ‘niets aan de hand, die leningen staan niet in de boeken van de afdeling ‘Lenen’’.

Wat de Griekse banken nu gaan lenen bij de Griekse centrale bank, staat dus gewoon op de balans van de ESCB. Het enige verschil met de voorgaande maanden is dat de rommelobligaties niet meer op de balans van de ECB staan. Nogmaals een vergelijking, nu met een bank: het is alsof een bank alle waardeloze leningen die het heeft, zou parkeren in de boeken van de afdeling Marketing en Communicatie en dan de buitenwereld zou vertellen ‘niets aan de hand, die leningen staan niet in de boeken van de afdeling ‘Lenen’’.

Tijdelijk is permanent in Europa

Maar we zijn de jungle nog niet uit. Die ELA-leningen zijn bedoeld als leningen aan ‘een solvente financiële instelling of groep van solvente financiële instellingen die kampt met

tijdelijke financiële problemen’ staat in de handleiding van de ECB. Frankfurt, waar het ECB hoofdkantoor staat, moet het openen van het ELA-loket in feite toestaan. Het bestuur van de ECB heeft wel het recht ELA-transacties te beperken ‘indien het bestuur vaststelt dat deze transacties de doelstellingen en taken van het Eurosysteem doorkruisen’. Wat dat ‘doorkruisen’ is, is gelukkig ook bepaald. Daarvan is sprake als ELA-leningen boven de 2 miljard euro uitkomen. Dan moet het bestuur van de ECB oordelen of die noodfaciliteit geen schade kan berokkenen aan de rest van de eurozone. Er is echter wel een deur opengezet voor de ECB om deze bepaling te negeren. De bank kan namelijk zelf een andere limiet vaststellen, op verzoek van de betrokken nationale centrale bank, in dit geval dus die van Griekenland. De ELA-leningen mogen nadrukkelijk niet worden gebruikt om het begrotingstekort van de regering van een euroland stiekem te financieren. Dat zou het geval zijn als de banken het geld dat ze aan het ELA-loket lenen, meteen steken in staatsobligaties van het thuisland.

Nu de ECB resoluut ‘nee’ heeft gezegd tegen Griekse staatsobligaties, lijkt het alsof de bank voet bij stuk houdt. Maar daar is toch een en ander op aan te merken.

Regels zijn er om te overtreden

In de eerste plaats: het ELA-loket in Athene gaat niet open zonder goedkeuring uit Frankfurt. Oftewel: de Griekse banken kunnen bij de hoofdingang van de ECB niets lenen met de Griekse staatsobligaties als onderpand, maar als ze zich melden bij de achterdeur, in een steegje waar niemand ooit langskomt, dan krijgen ze het geld gewoon.

In de tweede plaats: in het woordenboek van de Europese politici en beleidsmakers staat achter ‘tijdelijk’ als omschrijving ‘zie permanent’. De ELA-leningen zijn daarvan een uitstekend voorbeeld. Zij worden namelijk in de praktijk wel degelijk gebruikt om het Griekse begrotingstekort te financieren. Omdat Griekenland zo goed als uitgesloten is van de kapitaalmarkt, weten zelfs de vogels in de lucht dat de Griekse overheid zich financiert met kortlopend schuldpapier dat de Griekse banken kopen en vervolgens als onderpand gebruiken geld te lenen. Dit is overigens al een keer eerder gebeurd. Ierland heeft zijn, insolvabele, banken tussen eind 2008 en 2013 continu ELA-leningen verstrekt (zie grafiek hieronder). Ook de banken op Cyprus kregen jarenlang een ELA-infuus. Tijdelijk is blijkbaar een erg rekbaar begrip.

Alle leningen aan de Ierse banken, rood zijn de ELA-leningen

 

irishbanks

Bron: Briefing Paper ‘The ECB’s Collateral Policy and Its Future as Lender of Last Resort’ van Karl Whelan voor het Europees Parlement, November 2014

In de derde plaats: de uitgekeerde ELA-bedragen zijn veel hoger dan de 2 miljard waar het ECB-handboek over rept. In januari dit jaar alleen al, vroegen twee Griekse banken om 5 miljard euro! Zoals gezegd mag het ECB-bestuur een andere limiet vaststellen en heeft dat blijkbaar gedaan. Oftewel: de ECB praat veel over wat de regels zijn, maar die gelden niet bij de achterdeur.

De Griekse banken kunnen bij de hoofdingang van de ECB niets lenen met de Griekse staatsobligaties als onderpand, maar als ze zich melden bij de achterdeur dan krijgen ze het geld gewoon.

In de vierde plaats: de ELA-leningen zijn, zoals gemeld, bedoeld voor solvabele banken die tijdelijk met een liquiditeitsprobleem te kampen hebben. Drie van de vier grootste Griekse banken zijn eind 2014 gezakt in de ECB-stresstest wat in feite betekent dat ze niet solvabel zijn. Diezelfde banken krijgen nu dus, met toestemming van de ECB miljardenleningen. Die leningen worden bovendien gebruikt om het Griekse begrotingstekort te financieren, iets wat verboden gebruik van ELA-leningen is.

Houdt dit in uw achterhoofd als u weer eens ergens leest dat de ECB zich aan de ‘eigen regels’ houdt en zich ogenschijnlijk streng opstelt richting Griekenland en Griekse banken. Het is voor de ECB, zéker voor de ECB, volkomen legitiem dat de bank de euro wil redden. Maar boven elk belang zou in het Westen the rule of law moeten gaan. Als dat redden van de euro betekent dat de regels met de voeten getreden moeten worden, dan moet de eurozone óf de regels op een legitieme, democratische manier veranderen óf zich eraan houden, ook al zou dat beteken dat een land uit de euro moet. Als het ook nog eens het zwakste schakel van de muntunie is, dan zou dat meer dan wat dan ook bijdragen aan het redden van de munt!