Argentinië is een Zuid-Amerikaans land van vooral Spaanse en Italiaanse afstammelingen dat het liefst tot Europa zou willen behoren. Het is ook een conservatief en misschien wel reactionair land met een revolutionaire retoriek waar anti-Amerikaanse tonen het goed doen. Evita Peron is er nog steeds een heilige, net als Che Guevara. De katholieke kerk nam dus een risico toen zij in 2013 in de persoon van Jorge Mario Bergoglio de eerste Latijns-Amerikaanse paus koos. Al werd er ook gespeculeerd over een Afrikaan, die allicht een niet-westerse brug te ver was. Mondiaal gezien was een Argentijn een perfect compromis. Bergoglio was door de Jezuïeten opgeleid, beriep zich op het gedachtegoed van Franciscus van Assisi en zou als sociaal begaan kerkvorst een mooi katholiek antwoord zijn op de uitdagingen in Zuid-Amerika, waar het protestantisme in opkomst is en zich sinds de jaren zestig een marxistische bevrijdingstheologie manifesteert.

De nieuwe lente onder paus Franciscus is niet onopgemerkt gebleven. Meteen bracht hij hoop in progressieve harten met een bezoek aan het door vluchtelingen overspoelde eiland Lampedusa en hij wilde homoseksualiteit niet veroordelen. Iedereen wist het zeker: hier was een hervormer aan het woord die de boodschap van Christus weer serieus nam en water in wijn ging veranderen. Er doken foto’s op van de paus aan het stuur van zijn dertig jaar oude Renault 4 (het model was in Europa al tien jaar eerder uit productie) en volgens geruchten ging hij ‘s avonds in Rome vermomd als priester langs de armen. De paus had ook kritiek op het kapitalisme. Heel goed! De paus, geen econoom maar een kerkleider, heeft laten zien dat hij de grote sociale thema’s van deze tijd begrijpt. Bij de Sint Pieter zijn nu drie douches voor daklozen ter beschikking gesteld.

De grote doorbraak kwam in de week voor kerstmis. Eerst een diplomatieke ontmoeting tussen Amerika en Cuba, waar de paus een bemiddelingsrol speelde in wat de verzoening tussen Barack Obama en het Castro-bewind moet worden (drie messiassen voor de prijs van één). En als klap op de vuurpijl zijn kritiek op het Vaticaan, dat aan vijftien ziekten lijdt. Dat zijn nog niet de vijfennegentig stellingen van Maarten Luther aan de deur van de slotkerk van Wittenberg (dat was in 1517), maar Bergoglio klinkt onmiskenbaar als man in de straat. Karol Wojtyla, de Poolse paus Johannes Paulus II, was al een publieksspeler. Maar de Argentijnse paus opereerde als echte volkstribuun. De manier waarop Franciscus de curie de mantel uitveegde deed mij denken aan Boris Jeltsin, die er een gewoonte van maakte om ministers die gefaald hadden voor de camera’s uit de zak te geven. Hier beginnen ook mijn twijfels. Het Vaticaan is geen Kremlin, zoals het rooms-katholicisme geen communisme is. Het communisme was goddeloos en van dik hout zaagt men planken. De ‘transparantie’ waarmee de Argentijnse paus de show wilde stelen, in de meest letterlijke zin van het woord, vloekt met de twee millennia geschiedenis waar de kerk van Rome voor staat. De kerk was altijd een gesloten instituut en het mysterie van het godsgeloof verdraagt zich slecht met het soort openheid dat Bergoglio nu predikt. Wat mij stoorde was zijn gebrek aan realisme en subtiliteit. Hier sprak een botte Zuid-Amerikaan, en er was geen woord Latijn bij.

Grapjes over Alzheimer doen het misschien goed in de sloppenwijken van Rio en Buenos Aires, als ze daar al enig idee hebben van deze mensonterende ziekte, maar in het vergrijsde Europa geven zij geen pas, zeker niet uit de mond van een 78-jarige kerkvorst. Vergelijk dat met Wojtyla, die in zijn laatste jaren zichtbaar onder de ziekte van Parkinson leed, maar daarmee ook de kwetsbaarheid van het menselijk bestaan een gezicht gaf. Daarbij is de vraag hoe ‘dodelijk’ de ziekten zijn die paus Franciscus schetste. De katholieke kerk is een instituut dat in zijn eeuwenlange bestaan al heel wat stormen heeft doorstaan en in een heel eigen tempo hervormt en moderniseert. Wat moet je denken van een verwijt als ‘mentale en spirituele verstening’? Is Bergoglio soms niet door diezelfde kerk tot paus gekozen? Zelf vind ik die verstening, in de vorm van al die monumentale kathedralen die de wereld rijk is, het meest imposante dat de kerk te bieden heeft. Al geef ik toe dat dit ook een zeer letterlijke interpretatie is.

Kijk ook eens naar die andere ziekten: jezelf onsterfelijk, immuun en zelfs onmisbaar voelen is dacht ik geen kwaal, maar het wezen van de katholieke kerk. Excessieve planning lijkt mij in overeenstemming met een opperwezen dat een goddelijk plan heet te hebben. Het vergoddelijken van de bazen is uit de mond van een paus, die toch als vertegenwoordiger van God op aarde geldt, een hoogst merkwaardig verwijt. Over zaken als geklets, gemopper en geklaag zou de paus stoïcijns zijn schouders kunnen ophalen: niets menselijks is de curie vreemd, geen enkele organisatie kan zonder geroddel en als nieuwe paus van buiten Rome moet je er rekening mee houden dat je bij de koffieautomaat over de tong gaat. Het verwijt van ‘begrafenisgezichten’ is een leuke voor Youp van ‘t Hek, maar het zal toch niet de bedoeling zijn dat de paus de cabaretier gaat uithangen? Bij de al genoemde ‘spirituele Alzheimer’ vraag je je af hoe dat dan bij Fidel Castro zit en een ziekte als ‘existentiële schizofrenie’ raakt het wezen van het leven op aarde en alle religie.

Kortom, ik ben niet zo onder de indruk van de uitbrander die de paus aan zijn kardinalen heeft uitgedeeld, en zij waren gelukkig ook niet zo hypocriet om staand te applaudisseren voor de woorden van hun baas (wat ze op Cuba ongetwijfeld wel zouden hebben gedaan; voor de mythevorming rond Castro’s sprookjeseiland zie de Volkskrant).

De kans bestaat dat Bergoglio’s afkomst hem in de weg zit. Argentinië is de laatste eeuw een land van vele fantasten en valsspelers gebleken: denk aan de volksheld Maradona, die met zijn ‘hand van God’ zijn land in 1986 in Mexico de wereldtitel voetbal schonk (die eerder in 1978 door de militaire junta was gekocht). Een heilige was Diego bepaald niet, maar dat bezorgde hem in eigen land helemaal een onaantastbare status. Kom niet aan Diego, want dan kom je aan de Argentijnen en heel Zuid-Amerika. Als er één land gebukt gaat onder de ‘existentiële schizofrenie’ die Bergoglio bij het Vaticaan beklaagt, dan is het Argentinië, dat zo graag Europees wil zijn, maar het niet is. Mij lijkt een man uit zo’n getroebleerd land niet bij voorbaat de aangewezen figuur om schoon schip binnen de kerk te maken. Je kunt je bovendien afvragen of de Argentijnse paus echt beseft dat hij paus van Rome is. In de eeuwige stad, waar ze al vele (valse) profeten de revue hebben zien passeren, weten ze met zulke hemelbestormers doorgaans wel raad.

Beeld cc: Edgar Jiménez