Tolerantie. Ik heb altijd moeite gehad met het begrip. Want wie wil er nou ‘getolereerd’ worden door een ander?  Het doet mij altijd denken aan dat je net lekker warm in je bed ligt, het licht is uit en opeens hoor je een mug. Als je te lui bent om op te staan en de mug dood te meppen, dan tolereer je zijn aanwezigheid. Maar de mug blijft je irriteren.

Tolerantie is in de praktijk vaak een vorm van onverschilligheid, afzijdigheid of desinteresse. Het is kenmerkend voor het cultuurrelativisme dat in ons land heersend is en nieuw leven ingeblazen dreigt te worden. Tolerantie is een reactie. Het is een reflex die men heeft bij het ervaren van iets anders wat afwijkt.  Het uit zich vaak in de ander niet zien, negeren of vermijden.

Vermijding

Nu mag u voor uzelf bepalen wie de mug is en wie de persoon die lekker wil slapen zonder ergens last van te hebben, maar feit is dat we in Nederland heel lang een ‘cultuur van vermijding’, zoals socioloog Dick Pels het omschrijft, hebben gekend en wellicht nog steeds kennen.

De grote toestroom van migranten en asielzoekers heeft er, al dan niet terecht, voor gezorgd dat onze gedeelde normen en waarden wederom onderwerp van discussie zijn. We leven in een tijd dat homoseksuele asielzoekers uit angst voor discriminatie en intimidatie apart opgevangen worden, in een tijd waarin de Hogeschool van Amsterdam denkt dat een paar blote borsten taboedoorbrekend is en dat het daarom verborgen moet worden en in een tijd waarin zelfverklaarde feministen bereid zijn om zwaarbevochten vrijheden tijdelijk in te leveren totdat de ander gewend is aan het idee van gelijkheid tussen man en vrouw.

Onderhandelbaar

Met andere woorden, we leven in een tijd waarin we onze vrijheden, normen en waarden onderhandelbaar hebben gemaakt. Vervolgens zijn we met elkaar geschokt en verontwaardigd over het feit dat bijvoorbeeld SGP het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen wil verkleinen door een debat over abortus af te dwingen.

Met andere woorden, we leven in een tijd waarin we onze vrijheden, normen en waarden onderhandelbaar hebben gemaakt. Vervolgens zijn we met elkaar geschokt en verontwaardigd over het feit dat bijvoorbeeld SGP het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen wil verkleinen door een debat over abortus af te dwingen

Dit onderhandelbaar maken van onze vrijheden en rechten is omdat we onze fundamentele waarden, als waardenvrij behandelen. Volgens de eerder genoemde linkse socioloog Dick Pels gaan de basiswaarden van onze democratie juist over hoe je over die basiswaarden vreedzaam met elkaar van mening kunt verschillen. Iedereen kan en mag een eigen invulling aan geven. Hierbij is natuurlijk de gedachte dat culturen gelijk zijn. Een grote misvatting, immers, alleen indivduen zijn gelijk.

Een land met burgers die fundamenteel van mening verschillen over de invulling van de basiswaarden, is een land met burgers die deze waarden niet uitdragen en niet verdedigen. Het resultaat is dat we zaken tolereren die niet getolereerd moeten worden.

Uitdaging

De Israëlisch-Amerikaanse professor Amos Guiora noemt het definiëren van de grenzen van het tolereren van intolerantie als een van de grootste uitdagingen van de Westerse democratie. Deze grens is niet strak te trekken, maar vraagt in elk geval om het besef dat individuele rechten niet absoluut zijn en altijd in een context bezien moeten worden, aldus Guiora.

Het hedendaagse nationalisme in Nederland is een reactie op de onderhandeling betreffende onze waarden. Het ontbreekt ons aan een gedeelde basis. Dus is er onzekerheid en valt men terug op oude reflexen. Men gaat zich afsluiten in een verdedigingsmodus. En ook dat tolereren we momenteel.

Het hedendaagse nationalisme in Nederland is een reactie op de onderhandeling betreffende onze waarden. Het ontbreekt ons aan een gedeelde basis. Dus is er onzekerheid en valt men terug op oude reflexen. Men gaat zich afsluiten in een verdedigingsmodus. En ook dat tolereren we momenteel

Waar hardcore nationalisme toe kan leiden, leert de geschiedenis ons. In een zaal vol historici, beperk ik mij tot mijn eigen context. Ik ben geboren in een land waarin kinderen leren te vechten, en als het moet te sterven, voor vlag en vaderland. Dergelijk nationalisme maakt duizenden en duizenden slachtoffers.

Saamhorigheid

Nationalisme is mooi als het gaat om WK voetbal of Koningsdag. Als het gaat om gevoel van saamhorigheid bij momenten die we met elkaar vieren of momenten van verdriet. Maar laat het alsjeblieft daarbij blijven.

Laat onze democratische waarden ons juist met elkaar verbinden. Laten we teruggaan naar de basis, naar een democratie waar we trots op zijn en waar burgers dit uitdragen. Een weerbare democratie, of zoals de rechtsfilosoof Bastiaan Rijpkema het ook noemt: een militante democratie. Naar een democratie dat meer is dan een stel procedures en wetten. Naar een democratie van gedeelde waarden die de moeite waard zijn om te verdedigen tegen vormen van intolerantie.

Deze column werd uitgesproken tijdens een debat van het Historisch Nieuwsblad in De Stadsschouwburg op 21 maart 2016.